II SA/Wa 986/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk WSA Przemysław Szustakiewicz (spr.) Protokolant Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2010 r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] marca 2010 r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku J. N. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] marca 2010 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że zgodnie z powołanym przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a brak jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane J. N., bowiem nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Jak wynika z akt rentowych, wnioskodawca otrzymuje z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. zasiłek stały w wysokości 444,00 zł miesięcznie do dnia 31 sierpnia 2010 r. Organ podkreślił, że art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach uzależnia przyznanie wskazanego wyżej świadczenia od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. W tej sytuacji, w ocenie organu, wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb wnioskodawcy, ale trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której J. N. zakwestionował zaskarżoną decyzję wnosząc o jej uchylenie i przyznanie renty w drodze wyjątku. Skarżący zarzucił organowi błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Wskazał, że zasiłek stały z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. w wysokości 444,00 zł miesięcznie otrzymuje tylko do końca sierpnia 2010 r. Przeznacza go na pokrycie opłat związanych z utrzymaniem mieszkania i zakupem niezbędnych lekarstw. W ciągu miesiąca żyje na granicy ubóstwa, a na zakup żywności pozostaje mu zaledwie kwota ok. 20-50 zł. W jego ocenie stwierdzenie organu, że ma zaspokojone podstawowe potrzeby jest błędne, ponieważ obecnie, będąc osobą całkowicie niezdolną do pracy, ma problemy z pokryciem wydatków na utrzymanie, a od 1 września 2010 r. jego sytuacja znacznie się pogorszy, gdyż utraci prawo do zasiłku stałego. Podkreślił także, że przez 28 lat pracował opłacając na bieżąco składki ZUS. Zdaniem wnoszącego skargę zaskarżona decyzja jest dla niego bardzo krzywdząca. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle wskazanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia [...] marca 2010 r. wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W przedmiotowej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiając J. N. przyznania świadczenia w drodze wyjątku, uznał, że po stronie skarżącego nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje go z kręgu osób mogących się ubiegać o świadczenie w drodze wyjątku, gdyż otrzymuje on z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. zasiłek stały w kwocie 444,00 zł miesięcznie. Ze stanowiskiem organu nie można się zgodzić. Przyznanie pomocy społecznej nie może stanowić samodzielnej przesłanki do pozbawienia ubezpieczonego uprawnień z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenia z pomocy społecznej i ubezpieczenia społecznego nie mają charakteru zamiennego. Trafnie komentatorzy (komentarz do art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, K. Antonów, M. Bartnicki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, ABC, 2007, wyd. II.), dowodzą, że "pobieranie świadczeń z pomocy społecznej nie powinno stanowić generalnej przesłanki do odmowy przyznania emerytury bądź renty wyjątkowej. Przepis art. 83 ust. 1 wprost wyłącza jedynie możliwość otrzymania świadczenia wyjątkowego przez osoby pobierające własne świadczenia emerytalne lub rentowe (nie ma więc możliwości ubiegania się o np. wyjątkową rentę rodzinną na zasadzie wyboru korzystniejszego świadczenia; patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 45/01, LEX nr 54536). Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał prawidłowej oceny sytuacji materialnej skarżącego. Wykazane miesięczne środki utrzymania w kwocie 444,00 zł trudno uznać za zabezpieczające niezbędne potrzeby. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. Należy zgodzić się z organem, że przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. W związku z tym środki, którymi dysponuje osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia mogą nie wystarczać na zaspokojenie jej wszystkich potrzeb. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać w powiązaniu z wysokością minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która w dacie orzekania (od 1 marca 2010 r.) wynosiła 706,29 zł. Przykładowo, w wyroku z dnia 17 stycznia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 2148/06 (publik. LEX nr 328609), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyraził powszechnie akceptowany pogląd, iż ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna, zaś ustawowa niezbędność środków utrzymania powinna być odnoszona do najniższego świadczenia emerytalno - rentowego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiając przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, z powołaniem się na niespełnienie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, naruszył tym samym przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, poprzez jego nieprawidłową interpretację i zastosowanie. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany będzie dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych powyżej rozważań. W sprawie niniejszej dodatkowo należy zwrócić uwagę na fakt, że J. N. na przestrzeni 56 lat życia (tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy) udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 28 lat, 2 miesiące i 10 dni. Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305), jednoznacznie natomiast stwierdził, usuwając rozbieżności w tym zakresie w dotychczasowym orzecznictwie, że "renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". Uwzględniając zatem treść powyższego orzeczenia istnieje możliwość ustalenia przez organy ZUS prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, ponieważ ubezpieczony J. N. posiada łącznie udowodniony ponad 20-letni okres składkowy i nieskładkowy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.