II SA/Wa 1046/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Sędziowie WSA Adam Lipiński Sławomir Antoniuk (spr.) Protokolant Joanna Ukalska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2010 r. sprawy ze skargi W. S. – przedstawicielki ustawowej małoletnich P. i R. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletnim dzieciom W. S. – P. i R. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia 3 listopada 2009 r. W. S., działając jako przedstawiciel ustawowy małoletnich: P. i R. W., zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) o przyznanie jej dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu 4 sierpnia 2009 r. J. W. W uzasadnieniu wniosku wymieniona wskazała, iż jest osobą legitymującą się częściową niezdolnością do pracy, w związku z tym nie może podjąć zatrudnienia. Obecnie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Samotnie wychowuje dwójkę dzieci. Po śmieci J. W. dzieci wnioskodawczyni utraciły prawo do świadczenia alimentacyjnego i jej rodzina zmuszona jest utrzymywać się ze świadczeń Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Decyzją z dnia [...] marca 2010 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), Prezes ZUS odmówił przyznania małoletnim dzieciom W. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawczynię. W rozpoznawanej sprawie powołany przepis nie mógł być zastosowany, gdyż nie wykazano szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia przez J. W. warunków do świadczenia ustawowego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją strona podniosła, iż J. W. był alkoholikiem i nie interesował się swoją rodziną. Nie podejmował zatrudnienia z powodu choroby alkoholowej. Do czasu popełnienia przez wymienionego samobójstwa, dzieci wnioskodawczyni otrzymywały pomoc Państwa w formie świadczenia alimentacyjnego. Obecnie to one najdotkliwiej ponoszą skutki niewłaściwego postępowania swego ojca. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. utrzymał poprzedzającą decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie przesłanki wymienione w tym przepisie. Powołany przepis może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z akt sprawy wynika, że udokumentowany staż pracy ojca dzieci wynosi 9 lat, 10 miesięcy i 25 dni okresów składkowych. Staż ten jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego wynoszącego w dniu śmierci 36 lat. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 1 rok, 10 miesięcy i 16 dni tych okresów. Przyznanie zaś świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Ponadto z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dzieci w okresach od 19 grudnia 1989 r. do 28 października 1992 r. i od 6 lipca 2001 r. do [...] sierpnia 2009 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Odnosząc się do argumentacji strony zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS stwierdził, iż choroba alkoholowa ojca dzieci, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 wyżej cytowanej ustawy. W związku z powyższym alkoholizm ojca dzieci nie może stanowić usprawiedliwienia dla wykazanych przerw w ubezpieczeniu. Biorąc powyższe pod uwagę, organ stwierdził, że nie mógł uznać, iż ojciec dzieci nie spełnił warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności. Prezes ZUS dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2010 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez przedstawicielkę ustawową małoletnich dzieci – W. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uznając decyzję za krzywdzącą, skarżąca przywołała argumentację przedstawioną we wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a także podkreśliła, iż to na skutek samobójstwa J. W. jego dzieci pozostają bez środków do życia. Przerwy w zatrudnieniu ojca dzieci skarżącej były spowodowane chorobą alkoholową, która doprowadziła także do rozpadu ich małżeństwa. Za życia J. W. ciężar finansowy utrzymania dzieci przejęło Państwo wypłacając świadczenie alimentacyjne. Obecnie brak finansowej pomocy publicznej dla matki samotnie wychowującej dzieci jest niesprawiedliwy i tym dotkliwszy, iż skarżąca nie jest w pełni sprawna i nie może podjąć pracy zarobkowej. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, wbrew stanowisku skarżącej, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 36 lat ojciec J. W. (zm. [...] sierpnia 2009 r.) nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnich 10 latach przed śmiercią nie uzyskał 5 letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Ostatni okres składkowy zakończył się w dniu 5 lipca 2001 r. wraz z utratą zasiłku dla bezrobotnych. Jak wynika z oświadczeń skarżącej, po tej dacie wymieniony nie podejmował zatrudnienia z powodu nadużywania alkoholu. W toku postępowania nie wykazano, aby ojciec dzieci podejmował w tym czasie leczenie odwykowe, a tym samym wykazywał wolę i podejmował próby wyjścia z nałogu. Jak stwierdza sama skarżąca, wymieniony z wyboru nie chciał porzucić uzależnienia, co spowodowało rozpad jej związku małżeńskiego. Nie można zatem we wskazanym okresie życia ubezpieczonego doszukać się takich zdarzeń lub sytuacji, na które nie miał on wpływu, a które przeszkodziły mu w podejmowaniu zatrudnienia. Wręcz przeciwnie, nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Tym samym nie można twierdzeniu Prezesa ZUS odmówić racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych choroba alkoholowa nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności". Przykładowo w powołanym przez organ wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publik. LEX nr 142371) NSA stwierdził, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Nie jest to świadczenie rekompensacyjne w zamian za utracone prawo do świadczenia alimentacyjnego, co zdaje się postulować skarżąca. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dzieciom jest zasadne. W tym stanie rzeczy, organ prawidłowo ocenił, że w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując, należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzkie Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.