II OSK 195/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska-Górnikiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędzia NSA Zdzisław Kostka Protokolant Daniel Zdzieszyński po rozpoznaniu w dniu 4 października 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej S. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 października 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 515/10 w sprawie ze skargi S. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną. II OSK 195 / 11 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 października 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę S. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2010 r., utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] lutego 2010 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) odmówił przyznania S. D. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w obrębie stałego miejsca zamieszkania w miejscowości F., a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy S. D. wskazała, że została wypędzona z domu wraz z całą rodziną we wrześniu 1941 r. i osiedlona wraz z rodzicami i czterema siostrami "kilka wiosek dalej". Podkreśliła, iż dla niej, jako 9 letniej dziewczynki, był to dramat i nie miało znaczenia, czy jest to 10 km czy 100 km od domu rodzinnego. Zaznaczyła także, że nie mogła chodzić do szkoły i była zmuszana do pracy na rzecz niemieckich gospodarzy. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] marca 2010 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ stwierdził, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona wykonywała pracę przymusową w odległości ok. 7 km od stałego miejsca zamieszkania przed wojną. W ocenie organu wykonywana praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W skardze na powyższą decyzję S. D. stwierdziła, iż organ nie wziął pod uwagę tego, że przez 40 miesięcy podlegała ona represjom ze strony okupanta, upokorzeniom od niemieckich rówieśników oraz faktu, że jej ośmioosobowa rodzina została wysiedlona ze wsi B. do miejscowości F., oddalonej o ok. 15 km. W nowym miejscu rodzice i rodzeństwo skarżącej pracowali w gospodarstwie rolnym zaś warunki życia były bardzo niesprzyjające, co wpłynęło negatywnie na stan jej zdrowia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Rozpoznając skargę na powyższą decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny, cytując treść podstawy rozstrzygnięcia (art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich), wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt. K 49/07, Dz. U. Nr 220, poz. 1734) zgodnie, z którym art. 2 pkt 2 ww. ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawały poza sporem, to zdaniem Sądu, ustalenie okoliczności czy skarżąca została deportowana (wywieziona) do tejże pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, stało się w niniejszej sprawie kluczowe. Zdaniem Sądu pierwszej instancji organy prawidłowo wyjaśniły, ustaliły i oceniły okoliczności faktyczne sprawy niezbędne dla jej rozstrzygnięcia. Skarżąca wraz z najbliższą rodziną (rodzicami, babką i czterema siostrami) została wysiedlona z dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości B. o kilka wiosek dalej do tej miejscowości (odległość ok. 7 km). W miejscowości F., zarówno skarżąca, jak i jej bliscy wykonywali pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz okupanta. Sąd stwierdził, iż zgodnie ze wskazanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 ww. ustawy nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do przedmiotowego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu, za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącej na skutek wysiedlenia, co skarżąca akcentowała w toku postępowania, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, to jednak praca ta, choć przymusowa, wykonywana była w otoczeniu rodziny, co dla małoletniej wówczas skarżącej nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych osób wysiedlonych, również małoletnich, pozbawionych takiego kontaktu. Miejsce wykonywania pracy znajdowało się również w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, co wiąże się z tym, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku (jak pisze sama skarżąca- była to odległość kilku wiosek). W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji zgodził się ze stanowiskiem organu, że z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 2 pkt 2 ww. ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Sąd dostrzegł również i to, że skarżąca niewątpliwie doznała represji, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Biorąc pod uwagę wyżej przytoczone uwarunkowania i uwzględniając stanowisko wyrażone w przywołanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, a także ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym, Sąd uznał, że kwestionowane przez stronę rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- zwanej dalej p.p.s.a.) oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła S. D., zaskarżając go w całości i zarzucając mu na podstawie art. 173 § 1 w związku z art. 174 ust. 1 i 2 p.p.s.a.: 1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 1 ust. 1 oraz art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż pojęcie "obowiązek przymusowej pracy" połączony z wysiedleniem i "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska nie obejmuje świadczenia pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, 2. naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przez oddalenie skargi mimo naruszenia przez organy administracyjne art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a., a polegające na pozbawieniu należytego znaczenia okoliczności, które uzasadniały fakt, iż deportacja skarżącej przybrała dla niej szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wskazując na powyższe zarzuty skargi kasacyjnej, skarżąca wniosła o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi celem ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, iż nie zostały one pokryte ani w całości, ani w części. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca uznała, iż twierdzenie Sądu oraz organu administracyjnego, że dla przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego konieczną przesłanką jest deportacja na znaczną odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania w granicach przedwojennego państwa polskiego oznacza przyjęcie wykładni zaostrzającej przepis art. 2 pkt 2 ustawy. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego i jego uzasadnienia stanowi to nadinterpretację. Trybunał odwołał się, bowiem do kwestii odległości, w jakiej osoba deportowana znalazła się od dotychczasowego miejsca zamieszkania jedynie w aspekcie naruszenia zasady równości, podnosząc, iż "zasady przyznawania świadczeń prowadzą do podobnego traktowania podmiotów różnych, tj. osób wywiezionych do pracy przymusowej, pozostających w łączności ze swoim dotychczasowym środowiskiem (np. deportowanych do sąsiedniej miejscowości, ale z przekroczeniem granic państwowych) oraz osób pozostających w całkowitej od niego izolacji (np. deportowanych na duże odległości w ramach terytorium państwa polskiego, zwłaszcza na tereny przygraniczne, zamieszkałe w przeważającej części przez Niemców, Ukraińców czy Białorusinów)". Tym samym kategoryczne stwierdzenie Sądu, iż z "uzasadnienia stanowiska Trybunału jednoznacznie wynika, że za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uznać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu" jest niezgodne z przedstawionym stanowiskiem Trybunału. Odnośnie naruszenia przepisów postępowania, skarżąca stwierdziła, iż dotyczy ono oceny materiału dowodowego bez uwzględnienia zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego, a co skutkowało brakiem nadania należytego znaczenia okolicznościom, które uzasadniały fakt, iż deportacja skarżącej przybrała dla niej szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Oceniając kasację w granicach określonych art. 183 § 1 p.p.s.a., za chybiony należało uznać zarzut naruszenia przepisów postępowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a. Uchybienie powyższym normom prawnym skarżąca upatruje w "pozbawieniu należytego znaczenia okoliczności, które uzasadniały fakt, iż deportacja skarżącej przybrała dla niej szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem i <> z dotychczasowego środowiska". Argumentacja strony skarżącej we wskazanym wyżej zakresie nie znajduje żadnego powiązania z treścią § 2 art. 77 k.p.a., którego norma odnosi się do postanowienia organu dotyczącego przeprowadzenia dowodu. Skarżąca nie kwestionuje, bowiem żadnych okoliczności sprawy z nim związanych, zaś jej twierdzenia odnoszą się wprost do oceny przesłanki, czy doszło do "deportacji (wywiezienia)" skarżącej w świetle ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszą i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez przymusową zmianę miejsca zamieszkania skarżącej wraz z rodziną do miejscowości znajdującej się w niewielkim oddaleniu od jej dotychczasowego miejsca pobytu. Kwestionowanie powyższej okoliczności za pomocą przepisów procesowych, dotyczących zasad postępowania dowodowego, w tym przypadku naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.) było chybionym. Nie prowadzi ono, bowiem do wykazania, że ocena okoliczności sprawy nie została dokonana na podstawie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego. Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia przez błędną wykładnię art. 1 ust. 1 oraz art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszą i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, stwierdzić trzeba, iż za jego pomocą skarżąca starała się wykazać, że obowiązek przymusowej pracy połączony z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska dotyczy również miejsca zamieszkania w niewielkim oddaleniu, co jak wynika z ustalonego w sprawie stanu faktycznego, miało miejsce w przypadku skarżącej. Tak przedstawionych twierdzeń kasacji nie sposób jednak podzielić, szczególnie ze względu na szeroko przedstawione przez Sąd pierwszej instancji uzasadnienie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, a także poglądy wyrażane we wcześniejszym orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Jak stwierdził w powyższym wyroku Trybunał Konstytucyjny: "szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. (...) Znajdowały się one w znaczenie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. (...) Poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu". Jak zwracał również uwagę w swym wcześniejszym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny, a co w dalszym ciągu zachowało aktualność i na co też zwracał uwagę Trybunał w przedstawionym wyżej wyroku, przepisy ustawy będącej materialnoprawną podstawą orzekania w sprawie, nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportację. Jest to istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców Generalnej Guberni bez względu na wiek i stan zdrowia (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999, nr 1, poz. 1). W świetle powyższych rozważań uznać należało, że w obowiązującym na czas wydania zaskarżonej decyzji stanie prawnym za deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej w rozumieniu ww. przepisu nie można było uznać wywiezienia z jednej miejscowości do miejscowości sąsiedniej, gdy nie było to połączone z dodatkowymi, szczególnie dotkliwymi elementami, które spotykały osoby świadczące pracę poza dotychczasowym miejscem zamieszkania, o których mowa powyżej. Takie okoliczności prawidłowo eksponował również w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji, wskazując na nie przerwanie związków rodzinnych kulturowych czy językowych w związku ze zmianą miejsca wykonywania przymusowej pracy w niewielkiej odległości. Z tych też przyczyn nie można było zaskarżonemu wyrokowi skutecznie poczynić zarzutu naruszenia art. 1 i art. 2 pkt 2 ww. ustawy i przyjęcia takiej wykładni omawianej normy prawnej jaka została przedstawiona w skardze kasacyjnej. Ze wskazanych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny wobec nie stwierdzenia przesłanek z art. 183 § 2 p.p.s.a. na podstawie art. 184 tej ustawy oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 -261 p.p.s.a.