II SA/Łd 781/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska Sędzia WSA Joanna Sekunda – Lenczewska (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 października 2010 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego - oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nt 87, poz. 395) odmówił przyznania E.K. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ zauważył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przywołanych przepisach. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący wskazał, że został wypędzony z domu wraz matka i bratem z rodzinnego domu w miejscowości W. i osiedlony we wsi W. Podkreślił, iż udokumentował w poprzednim wniosku przymusową zmianę miejsca zamieszkania i jednocześnie wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Zaznaczył, iż dla dziecka taka wywózka z własnego domu do innej miejscowości, innych nieznanych ludzi była wielkim szokiem. W wyniku ponownego rozpoznania Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ podniósł, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżący został wysiedlony wraz z matką i bratem z miejscowości W. do sąsiedniej wsi W. Matka była zmuszona do pracy w W., zaś skarżący z bratem trafili do pracy w gospodarstwie zlokalizowanym w W., a więc do miejsca swego zamieszkania przed wojną. W rezultacie organ uznał, iż nie nastąpił fakt deportacji. W ocenie organu praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Powyższą decyzję E.K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wyjaśniając, iż został osiedlony przez okupanta w baraku we wsi W. i w tej miejscowości pracowała przymusowo jego matka, zaś on z bratem był wykorzystywany do prac w gospodarstwie w W. Natomiast ojciec skarżącego we wrześniu 1939 roku wyruszył na wojnę i zaginął. Podniósł, iż praca była bardzo ciężka, zaczynała się o 7 rano i trwała do późnego wieczora. Prace polegały na czyszczeniu stajni, obejść gospodarskich, pasaniu krów, sprzątaniu parku. Wieczorami po pracy, pod eskortą, wracał do baraku, w którym warunki mieszkaniowe były bardzo złe. Zdaniem skarżącego bezsprzecznie warunki egzystencji w nowej rzeczywistości były trudniejsze niż przed wysiedleniem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało oddalić. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej w skrócie "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, do kompetencji Sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa". Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodzić należy się z organem, iż powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącego, oraz czas jej trwania przekraczający sześć miesięcy pozostaje poza sporem, to ustalenie czy skarżący został deportowany (wywieziony) do tejże pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu organy prawidłowo wyjaśniły, ustaliły i oceniły okoliczności faktyczne sprawy niezbędne dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Niespornym w przedmiotowej sprawie jest to, że skarżący wraz z najbliższą rodziną ( matką i bratem) został wysiedlony z dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości W. do sąsiedniej wsi W. W tejże wsi skarżący, jego matka i brat zostali osiedleni w baraku. Matka skarżącego pracowała przymusowo we wsi W., natomiast skarżący wraz z bratem był wykorzystywany do prac w gospodarstwie w W. a praca ta była niewątpliwie ciężka i wykonywana w trudnych warunkach. Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu przyznanie świadczenia nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednak zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Przy czym z uzasadnienia stanowiska Trybunału jednoznacznie wynika, że za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Nie kwestionując okoliczności niewątpliwego i znacznego pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącego na skutek wysiedlenia, co skarżący akcentował zarówno w toku postępowania jak i w skardze, jak również jego ciężkiej sytuacji podczas wojny (choćby z uwagi na wiek), to jednak praca ta, choć przymusowa, wykonywana była wraz ze starszym bratem skarżącego i to w miejscowości, w której przed wysiedleniem rodzina skarżącego zamieszkiwała. Skarżący pozostawał w stałym kontakcie ze swoja matką, co nie było bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, takiego kontaktu z bliskimi pozbawionych. Wobec wysiedlenia rodziny do sąsiedniej wsi nie można mówić o odizolowaniu językowym bądź kulturowym. Sąd dostrzega, że skarżący niewątpliwie doznał represji, lecz w ocenie sądu zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, w rozumieniu zaproponowanym orzeczeniem Trybunału, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Zgodzić należy się ze stanowiskiem organu, że z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Biorąc pod uwagę powyżej przytoczone rozważania, uwzględniając stanowisko wyrażone w przywołanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego a także ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym Sąd uznał, że kwestionowane przez stronę rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.