II SA/Po 546/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 03 listopada 2010 r. sprawy ze skargi F. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100,- zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak /-/ E. Podrazik /-/ W. Batorowicz Decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2010 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395), odmówił przyznania F. J. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż ustawodawca nakazuje rozumieć przez deportację wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy poza granice państwa polskiego sprzed 1 września 1939 roku (art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich). Organ wskazał, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16.12.2009 r. sygn. K 49/07 stwierdził niezgodność wspomnianego przepisu z Konstytucją, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy na terenie przedwojennego państwa polskiego. Takie wykonywanie pracy przymusowej winno jednak przybrać szczególnie dotkliwą formę, tzn. być połączone z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Tymczasem skarżący pracował przymusowo w pobliżu swojego stałego miejsca zamieszkania, nie doszło więc do wysiedlenia i wyrwania z dotychczasowego środowiska. F. J. pismem z dnia [...] maja 2010 roku wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy, uznając opisaną wyżej decyzję za niesłuszną. Decyzją nr [...] z dnia [...] czerwca 2010 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych publicznej utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu – oprócz argumentów przywołanych już w decyzji pierwszoinstancyjnej – organ wskazał, iż praca przymusowa świadczona w wyniku przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania winna cechować się szczególną dotkliwość, wynikającą z niedostatku więzi społecznych z otoczeniem, niesprzyjających warunków ogólnej egzystencji, utrudnionego kontaktu z rodziną oraz najbliższymi czy nieprzyjaznych warunków klimatycznych. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (D.), a zatem nie został spełniony warunek deportacji. F. J. pismem z dnia [...] lipca 2010 roku zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc o jej uchylenie. Skarżący wskazał, że przesłanki, na których oparł się organ, są nieprawdziwe, a w szczególności poddają w wątpliwość pracę w warunkach zaostrzonej represji, do jakiej był zmuszony. Ponadto wyjaśnił, iż w 1939 roku uciekł z B. przed prześladowaniami z strony Niemców, następnie zamieszkiwał w N., gdzie pracował w zamian za utrzymanie. W okresie od stycznia 1941 roku do stycznia 1945 roku wykonywał pracę przymusową w gospodarstwie Niemca, J. G. w D. W tej sytuacji za spełnione należy uznać warunki, wymienione w cytowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, gdyż praca przymusowa była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W odpowiedzi na skargę z dnia [...] sierpnia 2010 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395). Wedle art. 1 ust. 1 powołanej ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje obywatelom polskim, poddanym represjom, przez które należy zgodnie z art. 2 ust. 2 tejże ustawy rozumieć m.in. deportację do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach na teren III Rzeszy lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Interpretując ten przepis trzeba wziąć jednak pod uwagę wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220 poz. 1734), otwierający drogę do otrzymania przedmiotowego świadczenia także w razie wykonywania pracy na terenie państwa polskiego w graniach sprzed 1 września 1939 roku. W cytowanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, iż posłużenie się kryterium geograficznym miało swoje racje, takie jak utrudniona sytuacja życiowa, związana m.in. z częstym wykonywaniem pracy na granicy fizycznych możliwości, stresem wynikającym z rozłąki z osobami bliskimi i koniecznością organizacji od podstaw życia codziennego w nieprzyjaznym otoczeniu oraz ogólnym pogorszeniem warunków społecznych (np. brak możliwości wymiany lub sprzedaży własności, brak solidarności sąsiedzkiej). Czynniki te nie mogą jednak usprawiedliwiać wyłączenia z grona osób legitymowanych do żądania przedmiotowego świadczenia tych obywateli państwa polskiego, którzy byli zmuszeni do wykonywani pracy na terenie Polski w jej przedwojennych granicach. Wymienionych powyżej dotkliwych represji, "wyrwania" z dotychczasowego środowiska mogły bowiem także w równym stopniu doświadczyć osoby niespełniające przedstawionego kryterium geograficznego. Ze zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego oraz wyjaśnień skarżącego złożonych na rozprawie w dniu [...].11.2010 r. wynika, iż skarżący jako 16-letni chłopiec został wysiedlony ze swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejscowości D., gdzie przez okres 4 lat pracował przymusowo w gospodarstwie rolnym Niemca J. G. Rodzice skarżącego pozostali w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Skarżący mieszkał w przedmiotowym gospodarstwie, w ciężkich warunkach bytowych – w nieopalanym pomieszczeniu, w złych warunkach sanitarnych. Pracował fizycznie przy pracach polowych i inwentarskich po 12-16 godzin dziennie. Skarżący nie miał dni wolnych od pracy – jedynie raz w miesiącu miał 3 godziny czasu wolnego. Ze względu na opisane wyżej warunki życia z rodziną spotykał się sporadycznie, aby się z nią zobaczyć musiał pieszo przejść 11 kilometrów. Istotnie miejscowość, do której został wysiedlony skarżący, była oddalona od jego rodzinnego środowiska o około 12 km, okoliczności tej nie można jednak oceniać w dzisiejszych kategoriach, nie może ona również samodzielnie przesądzać o tym czy zaistniała przesłanka deportacji. Oceniając czy doszło do "wyrwania" skarżącego z dotychczasowego środowiska należy mieć na względzie młody wiek skarżącego, oderwanie go od rodziców, przymus wykonywania ciężkiej, fizycznej, wielogodzinnej pracy, znacznie utrudniony kontakt z rodziną, nie ulega przy tym wątpliwości, że zerwaniu więzi rodzinnych musiał towarzyszyć dodatkowy stres oraz trud budowy od podstaw życia codziennego w nieprzyjaznym środowisku. W ocenie Sądu nie można zatem wykluczyć, iż doszło do deportacji skarżącego w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Tymczasem organ administracji stanął na stanowisku, iż w stosunku do skarżącego nie doszło do wysiedlenia i "wyrwania" z dotychczasowego środowiska, wyłącznie w oparciu o okoliczność, że skarżący wykonywał pracę przymusową w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania. Takie stwierdzenie nie może zostać uznane za wystarczające do wydania odmowy przyznania świadczeń, istotne jest bowiem czy skarżący został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska, a nie na jaką odległość został wysiedlony. Z zaskarżonej decyzji nie wynika, by organ przeprowadził w odpowiednim zakresie postępowanie zmierzające do ustalenia stanu faktycznego, w szczególności nie poddano analizie oświadczeń F. J., ani przedłożonych oświadczeń świadków. Wskazuje na to treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, uzasadnienie to ze względu na swoją lakoniczność nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. Podkreślić trzeba, iż skoro strona wskazywała na istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie przedmiotowego świadczenia, co sprowadzało się do udokumentowania wniosku – w praktyce poprzez dołączenie przez stronę dokumentów, czy też przedstawienie innych dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań zawartych we wniosku – organ powinien był po przeprowadzeniu tych dowodów rozważyć, czy stan faktyczny jest dostatecznie jasny dla rozstrzygnięcia sprawy. W razie wątpliwości powinien był podjąć dodatkowe czynności w postępowaniu dowodowym, ukierunkowane na ustalenia, czy powołane przez wnioskodawcę okoliczności rzeczywiście miały miejsce. Dopiero w warunkach tak przeprowadzonego postępowania dowodowego organ mógł przystąpić do dokonania stanowczych ustaleń faktycznych, które winien następnie poddać ocenie prawnej. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że organ nie rozważył całości materiału dowodowego, a w konsekwencji zaskarżona decyzja wydana została z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie doszło do naruszenia szeregu przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 kpa. Skutkiem tych zaniedbań organu było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącego (osoby w zaawansowanym już wieku, po przejściach wojennych) do sprawnego (prawidłowego i szczegółowego) merytorycznego rozpatrzenia indywidualnej sprawy, mającej dla strony istotne znaczenie. Wadliwość ta skutkować musiała uchyleniem zaskarżonej decyzji. Organ rozpatrując ponownie niniejszą sprawę winien przeprowadzić postępowanie dowodowe polegające na pogłębionej ocenie materiału dowodowego, a w razie potrzeby również na jego uzupełnieniu, a następnie rozstrzygnąć sprawę mając na względzie ocenę prawną Sądu zaprezentowaną powyżej. W tym stanie rzeczy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zaskarżoną decyzję należało uchylić. Sąd orzekł o kosztach w oparciu o art. 200 powołanej powyżej ustawy, a o wykonalności decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej ustawy. /-/ W. Batorowicz /-/ E. Podrazik /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak