I GZ 48/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 19 stycznia 2011 r.; sygn. akt III SA/Wa 1797/10 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] 2010 r.; Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 19 stycznia 2011 r., III SA/Wa 1797/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił wniosek A. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia rozstrzygnięcia wynika, że 14 czerwca 2010 r. A. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z [...] maja 2010 r., w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za poszczególne miesiące 2004 r. Zarządzeniem z 26 lipca 2010 r. wnioskodawca został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 6112 zł, pod rygorem odrzucenia skargi. W odpowiedzi na wezwanie A. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Działalność gospodarcza, którą prowadził, została zawieszona od stycznia 2010 r.; koszty utrzymania gospodarstwa domowego (prąd, woda, gaz) oraz wydatki związane z nauką dzieci pokrywane są z pensji żony. Oświadczył, że spłaca kredyt, jaki zaciągnął w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz córką (13 lat) i synem (19 lat); posiada dom o powierzchni 160 m2 i nieruchomość rolną o powierzchni 2,12 ha. Żona A. K. uzyskuje miesięczny dochód w kwocie 2.100 zł. Skarżący oświadczył, że na podstawie umowy o rozdzielności majątkowej żona jest właścicielem 2/3 majątku, tj. domu i gruntów. W odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego o przedstawienie dokumentów ilustrujących stan majątkowy, skarżący przedłożył formularze PIT o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) za lata 2008 i 2009, z których wynika, że w 2008 r. uzyskał przychód w kwocie 175.378,84 zł, natomiast koszty jego uzyskania wyniosły 192.715,33 zł; w 2009 r. uzyskał przychód w kwocie 252.713,32 zł, a koszty jego uzyskania wyniosły 260.792,07 zł. Żona skarżącego osiągnęła w 2008 r. dochód w kwocie 8.461,77 zł, a w 2009 r. w kwocie 27.741,02 zł. Skarżący przedłożył ponadto umowę o rozdzielności majątkowej z 18 stycznia 2010 r. oraz umowę o pracę tymczasową żony. Z umowy tej wynika, że stawka zasadnicza wynagrodzenia żony wynosi 9 zł za godzinę pracy. Z przedstawionego wyciągu bankowego z rachunku żony wynika, że na jej konto w sierpniu 2010 r. wpłynęła kwota 901.63 zł, w lipcu 2010 r. kwota 3.584,37 zł, w czerwcu 2010 r. kwota 1.294,04 zł, a w maju 2010 r. kwota 1.548,5 zł. A. K. z tytułu opłat za gaz wydatkował kwotę 1.753,03 zł (za styczeń i luty 2010 r.), 800,37 zł (za marzec i kwiecień) oraz 465,67 zł (za maj i czerwiec), z tytułu opłat za energię za okres od marca do maja - 362,83 zł oraz za okres od maja do lipca - 334,54 zł; z tytułu opłat za wodę - 204,99 zł (czerwiec) oraz w lipcu kwotę 321 zł (KRUS). Postanowieniem z 4 listopada 2010 r. Referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia stwierdził, że oświadczenia strony okazały się niespójne, a niekiedy sprzeczne. Z jednej strony A. K. twierdził, że jest bezrobotny i nie uzyskuje dochodów, a jedynym źródłem utrzymania jest pensja żony. Z drugiej podał, że spłaca zaciągnięty w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej kredyt. Z przedstawionej umowy leasingu wynika, że spłaca comiesięcznie kwotę ustalonego czynszu - 1.621,37 zł. Referendarz sądowy uznał, że skarżący posiada dochody, których nie ujawnił. Dodał, że A. K. nie wykazał, że nie jest obecnie w stanie zgromadzić środków na uiszczenie należnego wpisu od skargi. Rozpoznając sprawę w następstwie złożenia sprzeciwu Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż z punktu widzenia kryterium wskazanego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż w sprawie istnieją wątpliwości, których skarżący nie wyjaśnił. To na stronie ciąży obowiązek wykazania w sposób wyczerpujący przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Wobec tego pochodzące od niej informacje powinny być na tyle szczegółowe, aby możliwa była ocena rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, informacja dotycząca braku dochodów jest niewiarygodna, bowiem skarżący wraz z żoną ponosi wydatki, które znacznie przekraczają kwotę ich dochodów. Ponadto A. K. posiada znaczny majątek nieruchomy, a sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć, jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Ponadto w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy ocenia się możliwości finansowe wnioskodawcy z uwzględnieniem dochodów i stanu majątkowego małżonka i nie zmienia tego zawarcie pomiędzy małżonkami umowy o rozdzielności majątkowej. W zażaleniu na powyższe postanowienie A. K. domagał się jego uchylenia. Według skarżącego, niezrozumiałe jest stanowisko Sądu pierwszej instancji uznające, że jego żona jest zobowiązana do opłacenia kosztów sądowych skarżącego, gdyż nie można uznać, iż wydatek ten mieści się w zakresie obowiązku "zaspokojenia potrzeb rodziny" w świetle przepisów prawa rodzinnego; potrzeby rodziny to wspólne potrzeby całej grupy rodzinnej oraz podstawowe potrzeby indywidualne poszczególnych jej członków, takie jak wyżywienie, czy odzież. Skarżący dodał, że jest na utrzymaniu żony, gdyż z powodu straty powstałej w prowadzonej działalności gospodarczej za lata 2008-2009 zmuszony był zawiesić tę działalność. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, jeśli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżący, który w okresie objętym postępowaniem administracyjnym prowadził działalność gospodarczą pod firmą "D. S. P. i O. A. K.", nie wykazał, że w okresie zawieszenia tej działalności znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej do przyznania prawa pomocy, poprzez zwolnienie go od poniesienia pełnych kosztów postępowania. Dokonana w tym zakresie przez Sąd pierwszej instancji ocena przedłożonej dokumentacji, odzwierciedlającej stan rodzinny, majątkowy i dochody wnioskodawcy, jest prawidłowa, i z oceny tej wyprowadzone zostały trafne wnioski. Należy zgodzić się ze stwierdzeniem, że skarżący nie wykazał, iż nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, a także, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Trzeba podkreślić, że Sąd nie jest zobowiązany do samodzielnego prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego strony nie są znane, pomimo istniejącego po stronie wnioskującej ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Należy także podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż skarżący z rodziną ponosi wydatki znacznie przekraczające kwotę dochodów, co czyni składane przez niego w tym zakresie oświadczenia niepełnymi i niewiarygodnymi. Sąd słusznie zauważył, iż nawet przy przyjęciu, że to brat skarżącego spłaca raty leasingu, to koszty utrzymania nieruchomości oraz bieżącego utrzymania czteroosobowej rodziny wyraźnie przewyższają dochody deklarowane przez skarżącego. Trafnie wnioskodawca podniósł, że to kryterium majątkowe decyduje o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy. Ale to podzielając ten pogląd Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, iż posiadanie przez skarżącego nieruchomości stanowiło istotną przesłankę negatywną dla przyznania stronie prawa pomocy. Będąc współwłaścicielem domu i nieruchomości rolnej A. K. miał możliwość takiego dysponowania majątkiem nieruchomym, aby uzyskać z niego środki finansowe pozwalające pokryć w całości lub w części koszty wpisu sądowego, przy czym niekoniecznie musiało to być sugerowane przez Sąd I instancji zaciągnięcie pożyczki bankowej. Co do zasady postępowanie sądowe jest odpłatne, a zwolnienie od kosztów sądowych, w interesie osób słabszych ekonomicznie, jest odstępstwem od tej zasady. Niemożność poniesienia kosztów, w całości lub w części, musi mieć charakter obiektywny, na który strona nie ma realnego wpływu. Jeżeli więc strona zdolna do pracy nie wykorzystuje lub ogranicza swoje możliwości zarobkowe w sposób nieuzasadniony, to nie spełnia warunków uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych. Oznacza to, iż nic nie stoi na przeszkodzie, aby po zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej skarżący podjął pracę zarobkową i tym samym przyczyniał się do utrzymania rodziny. Należy dodatkowo zauważyć, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznawany był uprzednio przez Referendarza sądowego, który w postanowieniu wskazał na przyczyny, dla których A. K.odmówiono przyznania tego prawa, a będących zbieżnymi z argumentacją rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Wnosząc sprzeciw, wnioskodawca mógł wskazać na dodatkowe okoliczności, złożyć uzupełniające dokumenty przemawiające za stwierdzeniem, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, czego nie uczynił. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.