II FZ 704/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA del. Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 24 listopada 2010 r. sygn. akt I SA/Bk 512/10 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 22 lipca 2010 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 2004 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 512/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek A. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym: A. S. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że z uwagi na zaciągnięte zobowiązania (kredyty i pożyczki) oraz koszty miesięcznego utrzymania (w tym wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego) nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie. Z wniosku wynikało, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z ojcem i matką. Źródło miesięcznego dochodu rodziny stanowią: emerytura matki - 702,23 zł netto; renta ojca - 747,74 zł netto oraz otrzymywane przez skarżącą wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę - 1.633,23 zł netto - po dokonaniu potrąceń komorniczych oraz dochód z tytułu umowy ramowej - 8.900 zł. Umowa ramowa dotyczy dostawy produktów rolnych - tuczników. Została zawarta 22 stycznia 2009 r. na okres roku (okres wstępny). Skarżąca prowadzi działalność rolniczą. Skarżąca jest właścicielką traktora i kosiarki, posiada też inwentarz żywy (trzy sztuki bydła i koń). W 2009 r. skarżąca otrzymała dopłaty z Unii Europejskiej w wysokości 2.012,24 zł. Skarżąca oświadczyła, że spłaca kredyty w kwocie: 90.000 zł (miesięczna rata spłaty 870 zł); 30.000 zł (miesięczna rata spłaty 845 zł); 41.885 zł (miesięczna rata spłaty 1.033,49 zł) oraz dodatkowo 19.000 zł z tytułu leasingu (miesięczna rata spłaty 545 zł), a także uiszcza ratę za samochód - 526 zł miesięcznie. Według oświadczenia strony w skład majątku jej rodziny wchodzi: dom o powierzchni 200 m², nieruchomość rolna o powierzchni 2 ha 8957 m² oraz samochód osobowy marki Fiat Albea, rok prod. 2007 (właścicielem jest ojciec). Skarżąca nie posiada oszczędności. Strona przedstawiła miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymaniem rodziny: energia elektryczna - 458 zł; telefon 100-110 zł; gaz - 80 zł; zakup żywności - 900 zł; lekarstwa - 100 zł; koszty eksploatacji samochodu 350 - 400 zł. Ponadto skarżąca kwartalnie uiszcza opłatę za wodę w wysokości 1.021 zł. Dodatkowo ojciec spłaca raty kredytu w wysokości 425,31 zł. Do akt sprawy skarżąca dołączyła harmonogramy spłat rat kredytów; umowę pożyczki z 22 marca 2005 r.; dokument umowy ramowej; umowę sprzedaży i przelewu wierzytelności z 14 grudnia 2009 r.; zaświadczenie potwierdzające wysokość wynagrodzenia; decyzje ZUS poświadczające wysokość świadczeń otrzymywanych przez rodziców skarżącej; wyciągi z rachunków bankowych skarżącej; rachunki i faktury dokumentujące ponoszone wydatki. Postanowieniem z 4 listopada 2010 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw, podnosząc, że zaciągnięte przez nią kredyty i pożyczki bankowe oraz koszty utrzymania powodują, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym wpisu od skargi (2.000 zł) mimo tego, że uzyskuje stały dochód. W ocenie skarżącej obowiązujące przepisy nie wymagają aby strona składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy udowodniła, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania. W tym zakresie wymagane jest jedynie uprawdopodobnienie. Skarżąca uprawdopodobniła, że ze względu na zmieniającą się i niestabilną sytuację gospodarczą w kraju, kiedy to oprocentowanie kredytów ulega ciągłej zmianie, osiągany przez nią dochód jest zmienny i nie jest wystarczający na pokrycie kosztów utrzymania rodziny, prowadzenie gospodarstwa rolnego, jak również kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania. Dodatkowo wskazała, że część wynagrodzenia za pracę została zajęta przez organ egzekucyjny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w zaskarżonym postanowieniu z dnia 24 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 512/10 powołując art. 245 par. 3 i art. 246 par. 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej P.p.s.a.) wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej reguły ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i może być przyznane tylko w szczególnych, wyjątkowych sytuacjach. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, przyznanie prawa pomocy winno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe Analiza okoliczności przedstawionych we wniosku wraz z dokumentacją i oświadczeniami strony zgromadzonymi w aktach sprawy, nie dały w ocenie Sądu pierwszej instancji podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona spłaca kredyty i pożyczki bankowe, których miesięczne raty przedstawiają kwotę około 3.300 zł, niemniej jednak miesięczny dochód rodziny skarżącej przedstawia kwotę 10.983,20 zł. W takim stanie rzeczy, skarżąca jest w ocenie Sądu pierwszej instancji poczynić oszczędności, pozwalające na pokrycie kosztów sądowych (wpis od skargi 2000 zł). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca nie wykazała, że znajduje się w wyjątkowej sytuacji materialnej, która obiektywnie uniemożliwia zgromadzenie środków potrzebnych na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 24 listopada 2010 r. A. S. reprezentowana przez pełnomocnika złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca zarzuciła, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo oszacował wysokość wydatków i nie rozważył, że dochody rodziców skarżącej są niskie i musi pomagać finansowo rodzicom. Ponadto skarżąca wskazała, że uprawdopodobniła, iż osiągany przez nią dochód, z uwagi na zmieniającą się i niestabilną sytuację gospodarczą w kraju jest zmienny i wystarczy na pokrycie kosztów utrzymania rodziny, prowadzenia gospodarstwa rolnego i uiszczenia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 par. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a.). Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z ojcem i matką. Źródło miesięcznego dochodu rodziny stanowią: emerytura matki - 702,23 zł netto; renta ojca - 747,74 zł netto oraz otrzymywane przez skarżącą wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę - 1.633,23 zł netto (po potrąceniach) oraz dochód z tytułu umowy ramowej - 8.900 zł (łącznie dochód rodziny wynosi 11983,20 zł). Skarżąca jest właścicielką traktora i kosiarki, posiada też inwentarz żywy (trzy sztuki bydła i koń). Otrzymała w 2009 r. dopłaty z Unii Europejskiej w wysokości 2.012,24 zł. Skarżąca oświadczyła, że spłaca kredyty w kwocie: 90.000 zł (miesięczna rata spłaty 870 zł); 30.000 zł (miesięczna rata spłaty 845 zł); 41.885 zł (miesięczna rata spłaty 1.033,49 zł) oraz dodatkowo 19.000 zł z tytułu leasingu (miesięczna rata spłaty 545 zł), a także uiszcza ratę za samochód - 526 zł miesięcznie (łącznie zobowiązania z tytułu kredytów i pożyczek wynoszą 3819,49 zł) Według oświadczenia strony w skład majątku jej rodziny wchodzi: dom o powierzchni 200 m², nieruchomość rolna o powierzchni 2 ha 8957 m² oraz samochód osobowy marki Fiat Albea, rok prod. 2007 (właścicielem jest ojciec). Skarżąca przedstawiła miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymaniem rodziny: energia elektryczna - 458 zł; telefon 100-110 zł; gaz - 80 zł; zakup żywności - 900 zł; lekarstwa - 100 zł; koszty eksploatacji samochodu 350 - 400 zł. Ponadto skarżąca kwartalnie uiszcza opłatę za wodę w wysokości 1.021 zł. Dodatkowo ojciec spłaca raty kredytu w wysokości 425,31 zł. Sąd pierwszej instancji słusznie przyjął, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania, na które składają się na obecnym etapie postępowania wpis sądowy od skargi w kwocie 2000 zł. Porównanie dochodu i wydatków rodziny skarżącej wskazuje, że pozostaje kwota około 4000 zł miesięcznie. Sąd pierwszej instancji prawidłowo określił wysokość dochodów i wydatków, przyjmując sumę dochodów i sumę wydatków skarżącej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy i analizy dokumentów przedstawionych przez skarżącą, o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 par. 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.