II GZ 245/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia D. I. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 30 marca 2011 r., sygn. akt III SA/Kr 1238/10 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie nakazania przywrócenia do stanu poprzedniego pasa drogowego postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przyznać D. I. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, 3. oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Postanowieniem z dnia 30 marca 2011 r., sygn. akt III SA/Kr 1238/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. oddalił wniosek D. I. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] sierpnia 2010 r., znak: [...] w przedmiocie nakazania przywrócenia do stanu poprzedniego pasa drogowego. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że D. I. w skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] sierpnia 2010 r. zawarła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie pełnomocnika. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] listopada 2010 r. oddalił wniosek skarżącej. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 marca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. również nie przychylił się do jej wniosku uznając, że nie wykazała ona w sposób przekonywujący, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd ustalił, że koszty całego postępowania mogą wynieść około 2000 zł, w tym wpis sądowy od skargi – 305,36 zł, wpis od skargi kasacyjnej – 152,62 zł, koszty obsługi profesjonalnego pełnomocnika, które skarżąca musiałaby ponieść dokonując jego umocowania do reprezentacji z wyboru – około 1000 zł. Analizując przedłożone przez skarżącą dokumenty doszedł do wniosku, że średniomiesięczny dochód jej rodziny wyniósł od stycznia do października 2010 r. – 1 852,33 zł. Jej wydatki kształtują się w wysokości około 1100 zł miesięcznie. Zestawienie kwot obciążeń finansowych, jakie skarżąca może ponieść w tym postępowaniu z jej możliwościami finansowymi ustalonymi tylko na podstawie danych zawartych we wniosku i dokumentów do niego dołączonych sugerują, że nie jest w stanie ponieść kosztów procesu. Natomiast analiza przedłożonych przez nią na wezwanie Sądu wyciągów z kont bankowych osobistych i firmowych prowadzi jednak do stwierdzenia, że nie przedstawiła ona w sposób rzeczywisty swojej sytuacji finansowej. Sąd wskazał, że skarżąca dokonywała szeregu operacji, w szczególności określonych wypłat z konta firmowego, które następnie były wpłacane na konto detaliczne, a zestawienie kwot, jakimi dysponuje na koncie osobistym po odliczeniu wypłat wynosi 12 571 zł, przede wszystkim z tytułu wynagrodzeń, co w zestawieniu z ustalonymi kosztami postępowania sądowoadministracyjnego i miesięcznymi wydatkami związanymi z egzystencją prowadzi do wniosku, że zwolnienie jej od kosztów sądowych jest nieuzasadnione. W przekonaniu Sądu I instancji, skarżąca nie ujawniła w sposób rzetelny swojej sytuacji finansowej. Podała, że zawiesiła z dniem 1 grudnia 2010 r. działalność gospodarczą, natomiast weryfikacja operacji bankowych, wykonanych po dacie zawieszenia działalności, a uwidocznionych na wyciągu rachunku firmowego nie usuwa wątpliwości, czy ta działalność została zawieszona. Skarżąca podała też, że w 2009 r. zaprzestała działalności gospodarczej w zakresie usług noclegowych i dystrybucji oraz handlu meblami. Natomiast na wyciągach z jej konta osobistego widnieje e-mail: [email protected], a na koncie firmowym uwidocznione są operacje z firmami związanymi z branżą meblarską. Ponadto, zdaniem Sądu I instancji, spłata rat kredytu czy pożyczek nie stanowi wydatku niezbędnego, który mógłby mieć pierwszeństwo przed kosztami postępowania sądowego. D. I. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznania prawa pomocy, wskazując że zestawiła swoje wydatki i zobowiązania finansowe pokazując równocześnie brak płynności finansowej oraz problem związany z utrzymaniem rodziny. Podkreśliła, że nie dysponuje kwotą 12 517 zł, jest to kwota minusowa wskazująca zadłużenie wobec banku – jest to tzw. oprocentowany kredyt odnawialny przyznany przez bank. Liczne transakcje pomiędzy kontami miały na celu utrzymanie konta firmowego, gdyż pomimo zlikwidowania działalności jeszcze korzystała z tego konta w celu możliwości korzystania z debetu w kwocie 3000 zł. Natomiast w grudniu 2010 r. otrzymała zaległe płatności od klienta, co umożliwiło jej uregulowanie zaległości finansowych wobec firmy meblarskiej, spłaciła kredyt oraz uregulowała składki ZUS i podatki. Podała, że wskazany przez Sąd I instancji adres e-mail służy jej do kontaktów z bankiem i nie świadczy o prowadzeniu działalności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji doszedł do przekonania, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego z uwagi na posiadaną kwotę 12 571 zł widniejącą na jej koncie, która znacznie przekracza ustalone w sprawie koszty postępowania oraz miesięczne koszty utrzymania siebie i swojej rodziny. Nie zwrócił jednak uwagi na fakt, że wskazane na wyciągach z konta osobistego kwoty są kwotami minusowymi, stanowiącymi ujemne saldo konta. Z zestawienia wyciągów z konta osobistego i firmowego z okresu listopad – grudzień 2010 i styczeń 2011 r. wynika, że skarżąca na bieżąco wywiązuje się między innymi z zobowiązań podatkowych oraz wobec ZUS, uregulowała zaległości z firmą meblarską, spłaciła kredyt. Świadczy to o dążeniu skarżącej do wywiązywania się ze swoich zobowiązań, spowodowało to jednak utratę płynności finansowej. Z akt sprawy wynika, że zamknęła prowadzoną przez siebie działalność gospodarczą, a decyzją z dnia 31 grudnia 2010 r. Starosta Powiatu N. orzekł o uznaniu jej za osobę bezrobotną i przyznał prawo do zasiłku od dnia 29 grudnia 2010 r. w wysokości 890,60 zł. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu Sądu I instancji, że spłata kredytów nie stanowi wydatku niezbędnego, ponieważ – jak słusznie zauważyła skarżąca – niewywiązywanie ze spłat takiego zadłużenia może spowodować wpis na listę dłużników, a to oznacza utrudnienie w zaciągnięciu kolejnego zobowiązania finansowego. Ponadto, posługiwanie się adresem e-mail o określonej nazwie nie świadczy jeszcze o prowadzeniu działalności. Wywiązywanie się z zobowiązań wobec Państwa, banku czy kontrahentów świadczy o odpowiedzialności skarżącej, spowodowało to jednak utratę płynności finansowej i uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Należy podkreślić, że ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty (por. postanowienie NSA z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt II GZ 281/11). Naczelny Sąd Administracyjny w rozpoznawanej sprawie postanowił oddalić wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, z uwagi na fakt, że na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego (przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w K.) brak przymusu adwokacko-radcowskiego, a skarżąca jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi do Sądu I instancji, jak również składanie odpowiednich pism w postępowaniu zażaleniowym dotyczącym przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.