II SA/Łd 890/10

Dnia 23 listopada 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2010 roku sprawy ze skargi L. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego L. B. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1,2,4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn.akt K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) odmówił L. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W jej uzasadnieniu organ administracyjny stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu (...). Strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, praca ta, w ocenie Kierownika, nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., nie była bowiem połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy L. B. oświadczył, iż w dniu 20 kwietnia 1942r. został wywieziony do miejscowości R. należącej do A., w której mieszkał 2 lata i 3 miesiące, w tym okresie pobyt ten miał charakter stały i nie miał kontaktu z rodziną z domem. Dodał, iż mieszkał w nie ogrzewanej szopie, często był głodny i zziębnięty, pracował ponad siły, był bity i poniżany. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Kierownik podkreślił, iż wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki w przypadku wnioskodawcy nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż strona wykonywała pracę w pobliżu miejsca zamieszkania, w miejscowości R., nie nastąpił zatem fakt deportacji wskazany w ustawie. Kierownik podkreślił, iż nie kwestionuje tym samym faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi L. B. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pieniężnego zgodnie z ustawą o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich. W uzasadnieniu skargi skarżący argumentował, iż spełnia wszystkie przesłanki wymienione w ustawie i te, o których stanowił Trybunał Konstytucyjny, natomiast organ nie przeanalizował jego sprawy w kontekście tych aktów. Powtórzył, iż przez cały okres pobytu w miejscowości R. nie miał kontaktu z rodziną i niewątpliwie został wyrwany z dotychczasowego środowiska i całkowicie od niego odizolowany. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko wyrażone z uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Kontrolując zaskarżoną decyzję w tak zakreślonej kognicji oraz mając na uwadze przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził że zaskarżone orzeczenie narusza normy procedury administracyjnej w stopniu określonym w cytowanym przepisie. Kwestią zasadniczą dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest ustalenie, czy organ w świetle obowiązujących przepisów prawa, a w szczególności wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K.49/07, zasadnie odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a przywołanej wyżej ustawy. W myśl, którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Nie sposób pominąć, obszernie cytowanego przez organ wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn.akt K 49/07, w którym Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który obszernie powoływał się organ, na Kierowniku Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych spoczywał obowiązek gruntownego zbadania, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącego podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) oraz z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w tym art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje, zdaniem składu orzekającego, aby postępowanie wyjaśniające w tym zakresie, przeprowadzone zostało w sposób rzetelny. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji to w zasadzie wyłącznie przytoczenie obszernych fragmentów uzasadnienia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz lakoniczne stwierdzenie o braku spełnienia przesłanek z art. 2 ust. 1 pkt. 2 lit. a w/w ustawy. Niewątpliwie natomiast organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w sposób, jaki wyznacza ustawa Kodeks postępowania administracyjnego. Nie budzi natomiast wątpliwości, iż stosownie do art. 77 §1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na jego podstawie ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona, jak wynika z zasady swobodnej oceny dowodów sformułowanej w art. 80 k.p.a. Kierownik Urzędu stwierdził lakonicznie, iż skarżący nie został wysiedlony ponieważ pracował w R. tj. 16 km od dotychczasowego miejsca zamieszkania w Ł. i nie można mówić, iż miała miejsce deportacja. Takie stwierdzenie organu nie zostało poparte żadnym materiałem dowodowym, a z pewnością nie znalazło to odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji co oznacza, iż organ naruszył art. 107 §3 k.p.a. Podobnie w żaden sposób organ nie odniósł się do argumentacji wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym skarżący wywodził, iż przez okres ponad 2 lat na stałe mieszkał w miejscowości, w której przymusowo pracował. Idąc dalej, organ nie wyjaśnił również czy strona miała możliwość utrzymywania kontaktu z rodziną, bliskimi, czy mogła ich odwiedzać, a jeśli tak to jak często. Wobec braku ustaleń w powyższym zakresie, nie jest jasne na jakim materiale dowodowym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oparł swoje stanowisko, iż nie miała miejsca deportacja i wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Takie gołosłowne rozstrzygnięcie nie może się ostać w obrocie prawnym, tym bardziej, że okolicznością niekwestionowaną jest, iż skarżący skierowany został do pracy przymusowej, którą wykonywał przez okres ponad 6 miesięcy. Uchybienia organu upatrywać należy także w naruszeniu art. 107 § 1 i 3 k.p.a., który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Natomiast uzasadnienie prawne powinno wyjaśniać podstawę prawną decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją, poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i obszernych fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera bardzo skąpe uwagi odnoszące się do stanu faktycznego sprawy i lakoniczne nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym stwierdzenie o braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W toku ponownej analizy materiałów sprawy, organ winien mieć także na uwadze, iż przepis art. 2 pkt 2 w/w ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu, bowiem nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo że znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Reasumując, kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do uzasadnionego stwierdzenia, iż postępowanie wyjaśniające we wskazanym zakresie przeprowadzone zostało z naruszeniem zasad, określonych w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie co prowadzi do naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji, uznając to za wystarczające dla końcowego załatwienia sprawy. O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 200 p.p.s.a. ar