II SA/Łd 969/10

Dnia 26 listopada 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 listopada 2010 roku sprawy ze skargi T. O. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1,2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił T. O. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W jej uzasadnieniu organ administracyjny stwierdził, że z materiału dowodowego sprawy wynika, iż strona doznała, we wnioskowanym okresie, prześladowań nie objętych przepisami ustawy, stąd należało orzec o odmowie przyznania świadczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy T. O., powołując się na rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., wniósł o przyznanie świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Wnioskodawca dodał, iż okolicznością przemawiającą za przyznaniem przedmiotowego świadczenia jest, iż rodzice z dniem 26 sierpnia 1940 roku zostali wywiezieni do obozu przejściowego w Ł. przy ulicy A, a następnie deportowani zostali do pracy przymusowej, w którym to okresie skarżący się urodził. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej. Argumentował, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki w przypadku wnioskodawcy nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż rodzina strony została wysiedlona z rodzinnej miejscowości S. i trafiła do obozu przejściowego w Ł., skąd została deportowana na kielecczyznę do pracy przymusowej. Następnie rodzina uciekła i trafiła do miejscowości D., gdzie przymusowo pracowała, w tej miejscowości w 1943 roku urodził się wnioskodawca. Organ zwrócił uwagę, iż z akt sprawy wynika, iż do miejscowości D. rodzina strony trafiła sama, nie została przymusowo deportowana do pracy. Kierownik podkreślił, iż nie kwestionuje tym samym faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, lecz jedynie fakt, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi T.O. podtrzymał argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podkreślił, iż nie można orzec, iż rodzice dobrowolnie znaleźli się w miejscowości D., gdyż wpierw zostali skierowani do obozu przesiedleńczego, następnie dwukrotnie deportowani, z uwagi na trudne warunki bytowe zmuszeni byli uciekać by chronić 6 osobową rodzinę a ostatecznie i tak pracowali przymusowo u Niemca. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko wyrażone z uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd nie dopatrzył się uchybień, które skutkować mogły uchyleniem zaskarżonych decyzji. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...]r. o odmowie przyznania T. O. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Istotą sprawy jest rozstrzygnięcie czy organ administracji w świetle ustaleń faktycznych i prawnych, jak również wobec orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, zasadnie odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji uznając, iż skarżący nie został deportowany a nadto, iż wykonywana przez stronę praca nie miała charakteru pracy przymusowej. Zaskarżona decyzja znajduje oparcie prawne w przepisach ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395). Po myśli art. 1 ust. 1 tejże ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 w/w ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Mając na względzie zakres wniosku i argumentację strony przywołać również należy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, K 49/07, w którym Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Trybunał Konstytucyjny przesądził także, iż przyznanie świadczenia pieniężnego nie jest uzależnione od ustalenia, iż miało miejsce wywiezienie do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wskazał bowiem, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych", przekroczenia granic państwa polskiego i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego, narusza zasadę równości. Istotne jest jednak, iż zdaniem Trybunału przedmiotowe świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Lektura wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego wskazuje, iż rodzice skarżącego z rodzeństwem zostali wysiedleni z miejscowości S. do obozu przesiedleńczego w Ł. przy ulicy A, skąd wywiezieni zostali w kieleckie i tam pracowali w gospodarstwie rolnym, z którego udało im się uciec do miejscowości D., powiat łowicki, gdzie do końca wojny pracowali w gospodarstwie u Niemca. Tułaczka rodziny miała swój początek w lutym 1943 roku i trwała do maja 1945 roku, na początku tego okresu urodził się skarżący. Okoliczności te potwierdziła strona we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i skardze. W świetle przywołanej regulacji prawnej, kluczowe stało się zatem ustalenie czy strona została deportowana i czy wykonywana praca miała charakter przymusowy. W ocenie składu orzekającego stanowisko organu, oparte na szczegółowo zebranym i przeanalizowanym materiale dowodowym zasługuje na uwzględnienie. Trybunał podkreślił, iż świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu takie przesłanki nie zaistniały w przypadku strony, gdyż wykonywana praca nie miała charakteru przymusowego, a powodowana była koniecznością zapewnienia sobie środków do życia. Pracy tej nie cechował przymus ze strony okupanta. Jak wynika ze zgromadzonych dokumentów owszem pierwotnie rodzina skarżącego została deportowana na kielecczyznę, jednakże uciekła z stamtąd i podjęła pracę w miejscowości D. Praca ta nie była zatem wykonywana w ramach wykonanej deportacji i z pewnością nie miała charakteru pracy przymusowej. Niewątpliwie zawierucha wojenna zmusiła rodzinę skarżącego do ucieczki z terenów kielecczyzny w celu znalezienia schronienia i źródeł utrzymania, jednak odbyło się to z inicjatywy rodziców strony. Nie zostali deportowani do miejscowości D., znaleźli się w niej z własnej inicjatywy i także z własnej inicjatywy, mając na względzie dobro rodziny, podjęli pracę w gospodarstwie należącym do Niemca. Nie można uznać, iż nastąpiła w tym przypadku deportacja, która związana jest z przymusem wywieranym bezpośrednio przez okupanta. Sąd rozumie, iż rodzina skarżącego doznała represji, że skarżący jako małe dziecko cierpiał niedostatek. Niemniej jednak w podobnej sytuacji znajdowała się przeważająca część okupowanego kraju i każdy radził sobie jak mógł. Także rodzice strony mając na względzie dobro swoich dzieci starali się podejmować wszelkie kroki zmierzające do zapewnienia im kawałka chleba, nawet jeśli wiązać miałoby się to z podjęciem pracy u Niemca, jak to uczynili. Niemniej jednak pracy tej nie sposób zakwalifikować jako pracy przymusowej, w przeciwnym razie pracę wszystkich Polaków, którzy pracowali za takową należałoby uznać, gdyż wszyscy cierpieli i wszystkich wydarzenia wojenne zmuszały do podjęcia tego typu pracy, nawet jeśli była to praca u niemieckiego pracodawcy. Ustawodawca jednakże wyraźnie wskazał, iż wykonywana praca musi mieć charakter przymusowy, co oznacza, iż musiała być wykonywana na bezpośredni rozkaz okupanta. W ocenie Sądu zdarzenia opisane przez stronę nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Wola ani wina represjonującego nie ma znaczenia prawnego, ponieważ istotę represji stanowi przymus, jakiemu został poddany represjonowany (wyrok NSA z dnia 5 maja 2004r., OSK 176/04, niepubl., dostępny w Systemie Informacji Prawnej LEX, Lex nr 156276). Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę ar