II SA/Łd 919/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska, Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Protokolant Asystent sędziego Anna Dębowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2010 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej M. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania M. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu tej decyzji organ administracji stwierdził jedynie, że strona złożyła wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w przepisach powołanej ustawy, zaś ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o jakiej mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (złożonym w terminie) M. K. podniosła, iż od maja 1942r. do 17 stycznia 1945r. wraz z matką została deportowana ze wsi W. do majątku R. M., który mieścił się we wsi W., co potwierdzają zeznania świadków. Pracowała pod przymusem wykonując (jak na dziecko) ciężką pracę w polu i obejściu. Obecnie jest osobą starsza i samotną. M. K. powołała się także na swoją trudną sytuację materialną oraz zły stan zdrowia. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzje własną z dnia [...]. W uzasadnieniu tej decyzji organ administracji powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07. Podniósł, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że M. K. pracowała w miejscowości W. odległej od miejsca zamieszkania o około 2 km. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (art. 2 pkt 2 lit. a). Praca wykonywana przez stronę w pobliżu miejsca zamieszkania nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W skardze na powyższą decyzję M. K. podniosła, iż została deportowana ze wsi W. do wsi K. odległej o około 5 km. Pracę przymusową wykonywała w majątku W. Do pracy tej chodziła z K. pokonując odległość 2 km. Tam wykonywała prace domowe i polowe. Skarżąca podniosła również, iż w czasie wykonywania tych prac była źle traktowana i karana. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Sąd – nie przejmując sprawy do merytorycznego jej załatwienia – bada jedynie legalność zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organ. Organy rozstrzygały w sprawie na podstawie regulacji zawartych w ustawie z dnia 31.maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią art. 2 ust.2 ustawy, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1.września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17.września 1939 roku do dnia 5.lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Dokonując wykładni pojęcia deportacji w celu pracy przymusowej należy zważyć na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. nr 220, poz. 1734 z dnia 23.grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż orzeczenia, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt rozpatrywanych spraw należy zatem dążyć do takiej wykładni pojęcia deportacji, która uwzględniać będzie przede wszystkim nie element wywiezienia poza granice Rzeczypospolitej Polskiej, a elementy uciążliwości, wyrwania z dotychczasowego środowiska, utrudnienia w kontakcie z dotychczasowym miejscem zamieszkania czy środowiskiem sąsiedzkim, znalezienie się w nieprzyjaznym a w każdym razie obcym środowisku. Oceniając rozpatrywaną sprawę sąd uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Jest on obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 k.p.a.). Tymczasem w uzasadnieniach zarówno decyzji pierwszoinstancyjnej, jak i zaskarżonej organ nie poczynił ustaleń faktycznych co do przebiegu deportacji i pracy skarżącej podczas okupacji, w ogóle nie ustosunkował się do przedstawionych przez skarżącą dowodów, Z akt sprawy tymczasem wynika, że istotnie przed 1939r. skarżąca mieszkała w miejscowości W., gmina S., zaś w czasie okupacji przebywała w miejscowości K. gmina S. (ankieta z dnia 7 maja 1952r.). Skarżąca przedłożyła również zaświadczenie z KRUS w Z. z [...], zeznania świadków E. D. i Z. K. złożone w KRUS, iż w okresie od 15 maja 1942r. do 17 stycznia 1945r. była zatrudniona w gospodarstwie rolnym u Niemca R. M. w miejscowości W. Skarżąca przedłożyła również zaświadczenie z Archiwum Państwowego w K. z dnia [...] zaświadczające, iż w okresie okupacji istniał majątek ziemski W., w dawnej gminie S. (pow. [...]). Z uwagi na to, że skarżąca urodziła się w 1936r. w latach 1942 – 1945 miała odpowiednio 6 – 9 lat. Z dokumentów tych nie wynikają jednakże żadne bardziej szczegółowe informacje dotyczące okoliczności pobytu skarżącej w w/w okresie w miejscowości K. i pracy w majątku W. W szczególności nie wynika z nich to, czy przebywała tam wraz z rodziną, czy też nie i czy mogła się z nią kontaktować oraz jak często, czy istniała w ogóle możliwość powrotu do rodzinnej miejscowości. Jedynie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że skarżąca "wraz z matką została deportowana", lecz brak jest bardziej szczegółowych danych na ten temat w aktach sprawy, zaś Kierownik Urzędu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji za kryterium decydujące uznaje jedynie odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W szczególności nie wyjaśniono, czy skarżąca nie została deportowana już do K., czy przez cały okres pobytu w K. i wykonywania pracy w W. skarżąca przebywała wraz z matką, czy też nie, i czy miała z nią przynajmniej częste kontakty pozwalające na utrzymywanie więzi rodzinnych, co zważywszy na wiek skarżącej w tym czasie i jej rozwój emocjonalny, psychiczny i fizyczny w tym okresie (dziecko w wieku 6 – 9 lat), może stanowić istotną okoliczność świadczącą o wyrwaniu z dotychczasowego środowiska i szczególnie dotkliwej formie tej pracy oraz przymusowej zmiany miejsca pobytu. Należy też rozważyć, czy nawet jeśli skarżąca została deportowana wraz z matką, to czy nie stanowiło wystarczająco uciążliwej represji zmuszanie jej do prac, gdyż miała. dopiero 6 lat, a zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa, świadczenie przysługuje także dzieciom, wywiezionym wraz z rodzicami , nawet jeżeli dzieci te nie były zmuszane do pracy niewolniczej (przymusowej). Sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości byłoby wywodzenie, że skoro np. skarżąca miała kontakt z matką podczas deportacji na terenie kraju, to pomimo pracy przymusowej nie nabywa uprawnień do świadczenia tylko dlatego, że deportacji w granicach kraju podlegała wraz z matką. Wskazane braki te świadczą o niedostatecznym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy i nienależytym uzasadnieniu stanowiska przez organ administraci (art. 77 § 1 k.p.a., 107 § 3k.p.a.). Dodać przy tym należy, iż z akt administracyjnych wynika, że nie wezwano nawet skarżącej do wyjaśnienia tych wątpliwości, wskazania jakiś innych dowodów, co do okoliczności jej pracy w majątku W. zakładając a priori, iż tylko odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania jest kryterium decydującym pozwalającym uznać, iż miała miejsce deportacja lub nie w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W tym stanie faktycznym wnioski organu, iż skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania jej świadczenia pieniężnego uznać należy za przedwczesne, wysnute bez wyczerpującej analizy materiału dowodowego i bez rozważenia celowości jego uzupełnienia. Z uwagi na powyższe należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 pkt 1 lit. "c" i art. 135 p.p.s.a. O kosztach orzeczono z mocy art. 200 p.p.s.a. Wytyczne co do dalszego postępowania wynikają z uwag, zawartych we wcześniejszych rozważaniach. A.D.