I SA/Wa 917/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędzia WSA Gabriela Nowak Protokolant Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi T. D. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżoną decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz T. D. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] marca 2010 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania T. D., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia T. D. prawa do rekompensaty w zakresie udziału M. D. z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości K., gmina [...], powiat [...]. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że T. D., W. C., M. Z., E. P. oraz M. Z. wystąpili z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty za wskazaną nieruchomość. Po jego rozpatrzeniu decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. organ I instancji potwierdził prawo do przedmiotowej rekompensaty W. C., M. Z., E. P. oraz M. Z., a odmówił potwierdzenia tego prawa T. D. Organ II instancji decyzją z dnia [...] maja 2009 r. uchylił tę decyzję Wojewody [...] w części dotyczącej odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz T. D. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. po raz kolejny odmówił T. D. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu udziału jej męża M. D. wynoszącego ½ część w pozostawionej w/w nieruchomości. Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem T. D. złożyła odwołanie. Po jego rozpatrzeniu organ odwoławczy stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ II instancji wyjaśnił, że Wojewoda [...] wydając wskazaną decyzję podniósł, że M. D. nie spełnił wymogów art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w konsekwencji czego jego spadkobiercom nie przysługuje prawo do rekompensaty na mocy tej ustawy. Przy czym organ odwoławczy zauważył, że Wojewoda uzasadniając odmowę potwierdzenia prawa T. D., zważył na fakt, że M. D. [...] marca 1943 r., tj. w dniu, w którym w wyniku spadkobrania stał się współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości, mieszkał na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Biorąc to pod uwagę organ uznał, że M. D., jako osoba dorosła, która zawarła związek małżeński i osiedliła się w K., nie mógł opuścić swojej własności w dniu [...] marca 1943 r. Wobec czego T. D. nie przysługuje prawo do rekompensaty, ponieważ jej poprzednik prawny M. D. nie spełnił wymogów ustawowych warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty, w wyniku czego uprawnienie to nie może być przyznane jego ewentualnym następcom prawnym. Organ odwoławczy podkreślił, że w jego ocenie Wojewoda dokonał właściwej interpretacji art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., gdyż M. D., spadkobierca właścicieli pozostawionej nieruchomości, nie będąc właścicielem pozostawionej nieruchomości w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie spełnia wymogów wskazanych przepisów. Zaznaczyć należy, że M. D. w dniu [...] marca 1940 r. nie był jeszcze spadkobiercą J. i A. małżonków D. zmarłych tragicznie [...] maja 1943 r. w K. Minister przywołał treść art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i zwrócił uwagę, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom, jeśli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 tej ustawy, tj. posiadają obywatelstwo polskie, i tylko o tyle, o ile pierwotni właściciele sami spełnili wszystkie przesłanki warunkujące nabycie prawa do rekompensaty, określone w art. 1 i 2 tej ustawy. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że M. D. przybył na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej w 1940 r. W dniu [...] marca 1943 r., w którym w wyniku spadkobrania stał się współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości, mieszkał już na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec czego w ocenie organu odwoławczego M. D. nie będąc właścicielem nieruchomości w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie spełnił wymogów art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Ponadto nie mógł on również nabyć prawa do rekompensaty jako spadkobierca pierwotnych właścicieli, gdyż nie spełnili oni wymogu wskazanego w art. 2 tej ustawy, tj. nie opuścili byłego terytorium RP (do śmierci przebywali na byłym terytorium RP). Biorąc powyższe pod uwagę Minister uznał, że również następcy prawnemu M. D., tj. T. D., stronie niniejszego postępowania, prawo do rekompensaty nie przysługuje. Mając powyższe na uwadze, organ II instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. Na decyzję Ministra Skarbu Państwa skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła T. D. W uzasadnieniu podtrzymała w całości zarzuty zawarte w złożonych w trakcie postępowania administracyjnego odwołaniach. Zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji zarzuciła naruszenie art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji przez zmianę poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i potwierdzenie, że skarżącej, jako spadkobierczyni M. D., przysługuje prawo do rekompensaty w zakresie udziału męża we współwłasności przedmiotowej nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność skargi. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, z późn. zm.). Ustawa ta w art. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie "układów republikańskich" oraz wymienionej w ust. 1a umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zwanego przez ustawodawcę "prawem do rekompensaty". Ponadto art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł 1 ustawy zakreśla zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, natomiast w art. 2 tej ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Przepis ten wymaga, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (pkt 1), a także posiadał obywatelstwo polskie (pkt 2). W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (czyli posiadają obywatelstwo polskie). Oznacza to, że zgodnie z treścią art. 2 powołanej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje osobom, które spełniają łącznie następujące przesłanki - były w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi, zamieszkiwały w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuściły je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy i posiadają obywatelstwo polskie. Innych wymogów ani w art. 1, ani art. 2, ani w żadnym innym przepisie tej ustawy ustawodawca nie zawarł. Przepisy te zaś są oczywiste i jasne i z tego powodu, co podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 lipca 2008 r. (sygn. akt I OSK 1087/07), sięgnięcie w ich przypadku do wykładni innej aniżeli gramatyczna jest nieuprawnione. Oznacza to, że brak jest podstaw prawnych do uznania za prawidłowe stanowiska organu I i II instancji zawartego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i stanowiącego podstawę odmowy przyznania wnioskowanego prawa, zgodnie z którym warunkiem sine qua non przyznania prawa do przedmiotowej rekompensaty jest fakt bycia właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej "w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" (str. 3 decyzji). Takie stanowisko organów orzekających jest całkowicie nieuzasadnione i uznać je należy za niedopuszczalną nadinterpretację przepisów art. 2 powołanej ustawy i nieuprawnione rozszerzenie zamkniętego katalogu ustawowych przesłanek warunkującym możliwość uzyskania przez byłego właściciela przedmiotowych nieruchomości prawa do rekompensaty. Z tego to właśnie powodu Sąd uznał za wadliwe obie decyzje wydane w tej sprawie. Podkreślić należy, że jak z akt sprawy wynika, mąż skarżącej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiadał obywatelstwo polskie. W tym stanie faktycznym brak było podstaw prawnych do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Fakt, że mąż skarżącej stał się współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu [...] marca 1943 r., po tragicznej śmierci rodziców, nie posiada w niniejszej sprawie doniosłości prawnej wobec faktu, że podstawą dochodzenia przedmiotowych roszczeń stanowił art. 2, a nie art. 3 ustawy z 8 lipca 2005 r. Podkreślić należy, że organ I instancji wydając w dniu [...] grudnia 2009 r. decyzję odmowną był świadom ponownego zastosowania błędnej interpretacji art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Kwestia ta została bowiem dokładnie wyjaśniona przez organ II instancji w decyzji z dnia [...] maja 2009 r. uchylającej pierwotną decyzję Wojewody [...] w części dotyczącej odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz T. D. Tym bardziej budzi zdziwienie Sądu fakt, że rozpatrując po raz kolejny przedmiotową sprawę Minister bez żadnego uzasadnienia odstąpił od swojego wcześniejszego właściwego stanowiska, uznał za prawidłowe niezgodne z prawem działanie organu I instancji, który w ogóle nie zastosował się do wytycznych zawartych w decyzji Ministra z dnia [...] maja 2009 r. oraz bez głębszej analizy prawnej (Minister nie wskazał bowiem żadnego przepisu, z którego wynikałoby obowiązek bycia właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej) ponownie rozpatrując sprawę zaakceptował błędną wykładnie prawa organu I instancji. Czyniąc w ten sposób organ odwoławczy naruszył zarówno przepisy art. 138 kpa, jak i art. 107 § 3 kpa, w szczególności, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister ani słowem nie wyjaśnił przyczyn takiego swojego działania i powodów, które legły u podstaw zmiany stanowiska tego organu. Takie działanie organu odwoławczego jest niezgodne także z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego, które obowiązują również organ odwoławczy, a zawartymi w art. 6 (zasada legalności), art. 7 (zasada prawdy obiektywnej), a przede wszystkim w art. 8 kpa, czyli zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz ich kultury prawnej. Skoro zatem zarówno Wojewoda [...], jak i Minister Skarbu Państwa wydali swoje decyzje niezgodnie z treścią art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz z naruszeniem przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, powoduje to konieczność ich uchylenia. Ponownie rozpatrując sprawę, biorąc pod uwagę ocenę prawną zawartą w niniejszym orzeczeniu, organ powinien dokonać ponownej analizy treści art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosując przy tym wykładnię gramatyczną tego przepisu, a następnie wypowiedzieć się o zasadności roszczeń skarżącej jako spadkobierczyni byłego właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Motywy rozstrzygnięcia winny być właściwie przez organ uzasadnione, czyli zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa wskazywać fakty, które organ uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 152 oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) orzekł jak w sentencji.