II SA/Łd 1205/10

Dnia 14 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2010 roku przy udziale - sprawy ze skargi M. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej oddala skargę. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił M. C. uchylenia, na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14.czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. nr 98 z 2000r., poz.1071 ze zm.), powoływanej dalej jako k.p.a., decyzji własnej z dnia [...] nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...], nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu wskazano, iż powołaną wyżej decyzją z dnia [...] ostatecznie odmówiono wnioskodawczyni prawa do świadczenia pieniężnego. W dniu 7.czerwca 2010r. wpłynął wniosek strony, w którym nie sprecyzowała ona trybu jego rozpatrzenia. W związku z tym organ zakwalifikował pismo to jako wniosek o uchylenie decyzji własnej, w trybie art. 154 k.p.a. i przeprowadził stosowne postępowanie wyjaśniające. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika zaś, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16.grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. C. podniosła, iż została wysiedlona jako niemowlę w 1941r. wychowywała się w bardzo trudnych warunkach bez ojca, który zginął w czasie wojny na terenie Związku Radzieckiego. W maju 1942r. została wywieziona wraz z matką do obozu przesiedleńczego w Ł., a następnie w [...]. We wrześniu 1942r. udało im się powrócić do Z., gdzie matka, później zaś i ona sama pracowała u Niemca B. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu tej decyzji wskazał, iż stosownie do treści art. 16 § 1 k.p.a. uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w wypadkach określonych w przepisach prawa. Z przepisu wspomnianego, wyrażającego zasadę trwałości decyzji ostatecznych wynika, iż decyzja taka nie może być w zasadzie wzruszona w trybie postępowania administracyjnego, z wyjątkami ściśle określonymi w przepisach k.p.a. Jednym z takich wyjątków jest przepis art. 154 k.p.a., zgodnie z którym decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji państwowej który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nie definiują pojęcia "słuszny interes strony". Zdaniem organu, nie może on jednak prowadzić do obchodzenia innych przepisów prawa tj. w niniejszej sprawie art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy z dnia 31.maja 1996r. W ocenie organu, w niniejszej sprawie nie wystąpił również interes społeczny, bowiem w analogicznych sprawach zapadają decyzje o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, zatem przyznanie takiego uprawnienia wnioskodawczyni koliduje z interesem społecznym oraz utrwalonym w tej kwestii orzecznictwem. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że wnioskodawczyni została zmuszona wraz z członkami rodziny do opuszczenia gospodarstwa rolnego, znajdującego się w miejscowości D. Zamieszkali w dwuizbowej chacie w pobliskiej miejscowości Z., w której mieszkała wychowanka matki A. K. Matka strony pracowała w gospodarstwie Niemca R. B. (B.). Okoliczności te wskazują, iż w przypadku strony nie został spełniony, zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, warunek deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Wprawdzie strona zmuszona została do opuszczenia miejsca zamieszkania, jednak wysiedlenie to nie miało na celu zmuszenia do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Dopiero po osiedleniu się w miejscowości Z. (w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania) matka wnioskodawczyni została skierowana do pracy na rzecz III Rzeszy. W skardze na powyższą decyzję M. C. powołała się na okoliczności wskazane we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła także, iż w roku 1941r. została wysiedlona do wsi Z., gdzie jej matka została zmuszona do pracy u Niemca R. B. (B.). Powołała się ponownie na okoliczność wywiezienia w maja 1942r. do obozu przesiedleńczego w Ł. (wskazała, iż był to obóz przy ul. A), skąd w dniu 29. maja 1942r. zostały wraz z matką wywiezione [...]. W dopowiedzi na skargę organ administracji podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie. Na rozprawie w dniu 14.grudnia 2010r. skarżąca podniosła, iż ubiegała się już uprzednio o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Ł., jednakże jej wniosek w tym przedmiocie został rozpatrzony negatywnie. Wyjaśniła nadto, iż wywieziona wraz z matką w [...] przebywała tam od końca maja do września 1942r. Następnie wraz z matką udało im się uciec i powrócić w rodzinne strony. Z uwagi na zajęcie ich gospodarstwa zamieszkały w miejscowości Z. u wychowanicy rodziców. Tam też matka została skierowana do pracy przymusowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p. p. s. a.). Po myśli art. 134 § 1 p. p. s. a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p. p. s. a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, Sąd nie stwierdził, by zaskarżona decyzja naruszała przepisy prawa w stopniu pisanym w powołanych wyżej przepisach. W pierwszej kolejności rozważenia wymagała prawidłowość zastosowanego przez organ trybu wzruszenia decyzji ostatecznej z dnia [...] o odmowie przyznania wnioskodawczyni uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Ponowny wniosek skarżącej z dnia 1.czerwca 2010r. (data nadania) o przyznanie świadczenia pieniężnego nie zawierał bowiem wskazania podstawy żądania zmiany uprzedniej, niekorzystnej dlań decyzji administracyjnej. Biorąc wszakże pod uwagę fakt, iż skarżąca nie wskazywała na żadne nowe okoliczności w sprawie, nie podnosząc również zarzutów mogących skutkować nieważnością wydanej decyzji za prawidłowe uznano potraktowanie złożonego wniosku jako żądania zmiany bądź uchylenia decyzji w trybie art. 154 k.p.a. Godzi się bowiem zauważyć, iż miesięczny termin do wystąpienia z ewentualnym żądaniem wznowienia postępowania na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009r., w sprawie o sygn.akt K 49/07 (Dz.U. nr 220 z dnia 23.grudnia 2009r., poz. 1734 ze zm.), upłynął z dniem 23.stycznia 2009r. (art. 145a § 2 k.p.a.). Przechodząc zaś do analizy przesłanek z art. 154 § 1 k.p.a. warunkujących możliwość zmiany bądź uchylenia decyzji ostatecznej, podzielić należy stanowisko organu, iż w rozpoznawanej sprawie nie zostały one spełnione. Jak bowiem trafnie wywiedziono w motywach zaskarżonej decyzji, przedmiotem postępowania w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej tylko z jednego punktu widzenia tj. czy za zmianą przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Ostateczne granice tak interesu społecznego, jak i słusznego interesu strony wyznacza wszakże obowiązujący porządek prawny. Nie można więc uzasadnić zmiany ostatecznej decyzji w trybie art. 154 k.p.a. interesem społecznym lub słusznym interesem strony, jeżeli taka zmiana byłaby sprzeczna z prawem. W rozpoznawanej sprawie ostateczną decyzją z dnia [...] odmówiono skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, wobec niespełnienia przesłanki z art. 2 pkt 2 lit a powołanej wyżej ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, bowiem w okresie II wojny światowej przebywała ona na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed dnia 1.września 1939r. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009r., wydanym w sprawie o sygn.akt 49/07 za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP uznano art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Jednocześnie jednak Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż ustawodawca trafnie uznał, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne". Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem, to ustalenie czy skarżąca została deportowana (wywieziona) stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009 roku przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 omawianej ustawy nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednak zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu, interpretacja nadana przepisowi art. 2 pkt 2 powołanej ustawy wskazanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego nie przemawia wszakże za zmianą decyzji ostatecznej z dnia [...], o co ubiega się skarżąca. Nie spełniła ona bowiem wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, gdyż co prawda wykonywała pracę przymusową przez okres co najmniej 6 miesięcy, jednakże nie została poddana w tym celu deportacji. Deportować oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). W rozpoznawanej sprawie skarżąca wraz z matką wywiezione zostały z miejscowości D. na L., jednakże po około 3 miesiącach "uciekły" i wróciły do miejscowości Z., sąsiadującej z rodzinną wsią skarżącej oraz zamieszkały u wychowanki rodziców. Dopiero w Z. matka skarżącej a później i ona sama, skierowane zostały do pracy przymusowej, a więc nie można uznać, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska, rozumianego szerzej niż li tylko najbliższa rodzina. Wszak skarżąca mieszkała u bliskiej, znanej sobie osoby, nie nastąpiło też całkowite zerwanie więzi rodzinnych, skoro wraz z nią zamieszkiwała matka oraz rodzeństwo. Ponadto skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana w warunkach klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Sąd dostrzega, że skarżąca doznała represji, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Biorąc pod uwagę jednocześnie powyżej przytoczone rozważania Trybunału Konstytucyjnego i ustalenia faktyczne, poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym oraz okoliczność, że na rozprawie skarżąca potwierdziła trafność tychże ustaleń, Sąd uznał, że kwestionowane rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu, albowiem brak jest szczególnego (prawnie uzasadnionego) interesu strony jak również interesu społecznego, który przemawiałby za zmianą czy też uchyleniem decyzji ostatecznej. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. A.D.