IV SA/Wr 421/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Masternak-Kubiak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w Wydziale IV w dniu 22 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) - dalej k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.), po rozpoznaniu wniosku E. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] odmówił stronie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Zdaniem organu Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. W ocenie Kierownika Urzędu praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07 (OTK-A ZU z 2009 r., nr 11, poz. 169), tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Strona, nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, w ustawowym terminie złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. E. K. podnosi, że w miejscu pracy przymusowej (majątek Opoczki) nie znalazł się z własnej woli, lecz w wyniku wywiezienia, razem z innymi mieszkańcami, z rodzinnej wsi B.. Strona oświadcza, że, pomimo niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania (ok. 20 km.), to poprzez przymusowe wysiedlenie został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska. W ocenie strony spełniona została zatem ustawowa przesłanka deportacji do pracy przymusowej. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego - Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał, że wniosek E. K. nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał Konstytucyjny podkreślił ponadto, że "(...) ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Warto zauważyć, że podobne stanowisko co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na tle sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu (por. wspomniana uchwała NSA o sygn. akt OPS 5/98 oraz pozostałe powołane wyroki sądów administracyjnych)". W ocenie organu z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zainteresowany wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (Opoczki). Nie nastąpił wiec fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Kierownik Urzędu nie neguje w tym wypadku faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, lecz jedynie fakt, że nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. W skardze na decyzję ostateczną E. K. wnosi o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skarżący zarzuca nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy, dowolną ocenę materiału dowodowego oraz wadliwą interpretację przepisów prawa oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 184 Konstytucji RP z 1997 r. i art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 ustawy). To oznacza, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sądy administracyjne sprawują kontrolę aktów i czynności z zakresu administracji publicznej pod względem zgodności z obowiązującym w dacie ich wydania prawem. Sąd administracyjny nie rozważa kwestii, czy decyzja organu administracji publicznej jest słuszna, lecz czy została wydana na podstawie i w granicach obowiązującego prawa materialnego i procesowego. W ramach sprawowanej przez sąd administracyjny kontroli legalności działań organów administracji publicznej usunięcie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego przez sąd może nastąpić tylko wówczas, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy jej wydawaniu organy naruszyły prawo materialne lub przepisy postępowania w zakresie określonym w art. 145 § 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 1270, z późn. zm. - przywoływanej, jako: P.p.s.a.). Dokonując oceny zaskarżonej decyzji we wskazanym zakresie należy stwierdzić, że skarga nie jest zasadna. Kwestia zasadności przyznania E. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. została przeanalizowana w toku postępowania administracyjnego przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o zebrane w sprawie dowody. Przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis art. 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. W wypadku unormowanym w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, prawo do świadczenia z tytułu pracy przymusowej przysługuje osobom deportowanym (wywiezionym) do tej pracy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Z powyższego wynika, że prawem do świadczenia przewidzianego w ustawie objęto przypadki represji zaostrzonej w stosunku do obowiązku pracy na terenach okupowanych, bądź samej deportacji. Jest to uzasadnione, jeśli zważyć, że sytuacja przymusowo zatrudnionych izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była z reguły zdecydowanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne. W ocenie Sądu konieczne i istotne dla sprawy elementy stanu faktycznego zostały ustalone w sposób prawidłowy na podstawie oświadczenia skarżącego i przedłożonych przez niego dokumentów - w tym przedłożonego zaświadczenia z dnia 15 lutego 2010 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we Wrocławiu, kopii zeznań świadków: S. F., S. W. oraz kopii zaświadczenia proboszcza Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. św. W. w G. Z żadnego z przedłożonych dokumentów i kopii dokumentów znajdujących się w aktach spraw administracyjnych nie wynika, by skarżący został deportowany do pracy przymusowej do Opoczek. Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez organ art. 2 pkt 2 ustawy Sąd uznał, że w okolicznościach prawidłowych ustaleń stanu faktycznego zarzut naruszenia tego przepisu nie jest uzasadniony. Wykładnia tego przepisu dokonana przez organ przy pomocy uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. K 49/07 jest prawidłowa. W zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu prawidłowo dekodował normę prawa materialnego, wskazując na konieczny wymóg deportacji, jako warunek przyznania świadczenia z powołanej ustawy. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa materialnego – w szczególności przez niewłaściwą wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy. Wprawdzie ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej. Sąd dostrzega, że skarżący doznał wielu represji, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Należy podkreślić, że organy obu instancji, prawidłowo zbadały charakter deportacji skarżącego, nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz uwzględniają treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Słusznie, zdaniem Sądu, organ uznał, że wykonywanie pracy przymusowej we wsi Opoczki, położonej w niewielkim, (4,2 km.), oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania skarżącego w wsi Brzeczka, nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejscu zamieszkania, tak jak w przedmiotowej sprawie w pobliskiej miejscowości, nie sposób uznać, że nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Niewątpliwie młody wiek skarżącego, mógł zwiększyć w nim poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Oceny tej nie podważa subiektywne poczucie krzywdy skarżącego, które jakkolwiek zrozumiałe z punktu widzenia trudnych i z całą pewnością bolesnych doświadczeń z okresu okupacji hitlerowskiej, nie ma jednak wpływu na trafność przedmiotowego rozstrzygnięcia. Sąd wyraża stanowisko, że badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Świadczenie pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, tak jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie, wskazuje że skarżący znajdował się w lepszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tą samą pracę co on, niemniej jednak poza granicami państwa polskiego lub też w jego granicach, lecz w takim miejscu, że były one zmuszone zorganizować sobie życie w zupełnie nowym, z reguły nieprzyjaznym środowisku. Ci ostatni bowiem, jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku K 49/07, poddani byli, obok niedogodności związanej z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej, dodatkowemu stresowi związanemu z nagłą wywózką, niedostatkiem więzi społecznych z nowym otoczeniem, brakiem solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, trudniejszymi warunkami egzystencji oraz warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi. Skoro więc skarżący wykonywał prace w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić jemu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Na marginesie należy podkreślić, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie", w jakim pomija się w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonywującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Należy wyraźnie zaznaczyć, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym, nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy, i przewidują dla nich w związku z tym symboliczne zadośćuczynienie z tytułu wykonywania pracy w szczególnie trudnych warunkach spowodowanych całkowitym oderwaniem od dotychczasowego otocznia. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja odpowiada prawu, gdyż zarówno argumentacja skargi, jak i analiza akt sprawy nie ujawniła okoliczności umożliwiających wzruszenie zaskarżonej decyzji. Wydając przedmiotową decyzję, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prawidłowo zinterpretował przepisy prawa w kontekście stanowiska zawartego w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.