II SA/Op 505/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Janowska Sędziowie Sędzia WSA Teresa Cisyk Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik – spr. Protokolant Sekretarz sądowy Mariola Górska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] , nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiot postępowania sądowoadministracyjnego stanowi decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] Nr [...], którą utrzymano w mocy decyzję własną tegoż organu z dnia [...] o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: J. J. wnioskiem z dnia 23 marca 2010 r. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie o przyznanie mu świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu wniosku podał, że wraz z rodziną w 1940 r. został wysiedlony przez Niemców z gospodarstwa rolnego stanowiącego ich własność o powierzchni 9 hektarów do majątku rolnego należącego do Niemca, które to gospodarstwo było pilnowane przez Z. K. w S., a zarządzane przez Niemca o nazwisku B.. W majątku tym pracował bardzo ciężko od października 1940 do stycznia 1945 r., bez wynagrodzenia, przy różnych pracach. Do wniosku dołączył dokumenty w postaci oświadczenia świadków: M. T. i L. S. na okoliczność wysiedlenia, pismo z dnia 16 lutego 2010 r. Archiwum Państwowego w P. Odział w Ł na okoliczność pobierania podatku gruntowego w latach 1940/1941 z gospodarstwa Z. K. ze wsi S., pozytywną opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Zarząd Wojewódzki w O. z dnia 18 marca 2010 r., Nr [...]. Na wezwanie organu wnioskodawca przesłał poświadczone za zgodność zeznania świadków S. K., W. K., J. O., kartę osobową brata W. J., ankietę składaną celem uzyskania dowodu osobistego oraz protokół z przesłuchania strony. Decyzją z dnia [...] Nr [...] , Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Warszawie, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy (...) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazał, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, która nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, bowiem nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z treścią tej decyzji nie zgodził się J. J., składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł w nim, że zapadła decyzja jest w jego ocenie chybiona, bowiem będąc dzieckiem doznał niezwykle brutalnego wysiedlenia z posiadanej nieruchomości w miejscowości B.. Okupant pozbawił jego i jego rodzinę nie tylko własnego mienia i mieszkania, ale także środków do życia, zmuszając go do ciężkiej pracy za kromkę chleba. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Warszawie w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 lit "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu organ przytoczył brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 lit a ustawy oraz fragmenty Konstytucyjnego uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. i stwierdził, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem z dotychczasowego środowiska. W ocenie organu praca wykonywana przez stronę w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, bo w miejscowości S., która położona jest 2 km od miejsca zamieszkiwania nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówił Trybunał Konstytucyjny tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na powyższą decyzję wniósł J. J.. Żądał w niej uchylenia zaskarżonej decyzji, zobowiązanie organu do zawieszenia postępowania administracyjnego w sprawie do czasu znowelizowania przez Sejm RP ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz obciążenia pozwanego kosztami postępowania sądowego. W uzasadnieniu wywodził, że jest ofiarą hitlerowskiego zniewolenia Polaków, gdyż w wieku dziecięcym został wysiedlony wraz z rodzicami i rodzeństwem z posiadanego gospodarstwa rolnego i wywieziony do wsi S., gdzie zmuszony był pracować w pomieszczeniach inwentarskich i przy uprawach polowych. Wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który w orzeczeniu z dnia 16 grudnia 2009 r., o sygn. akt K 49/07 uznał, iż przesiedlenia Polaków poza dotychczasowe miejsce zamieszkania za najbardziej bolesną formę zniewolenia, skarżący stwierdził, że organ nie oczekując na znowelizowanie ustawy, dokonał dowolnej interpretacji przedmiotowego wyroku. Podkreślał skarżący mierzenie stopnia okrucieństwa odległością z miejsca wysiedlenia z ojcowizny do miejsca deportacji kilometrami jest rażąco błędne, gdyż okrucieństwem jest sam fakt wysiedlenia z posiadanej własności i odebranie dorobku całego życia. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie zauważyć należy, że zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Powyższe oznacza, że badaniu w postępowaniu sądowo–administracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.). Legalność decyzji bada się zarówno pod względem formalnym, jak i też materialno-prawnym. Oznacza to, że Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego i materialnego niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów. Zaznaczyć przy tym należy, iż w myśl art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] którą utrzymano w mocy decyzję własną tegoż organu z dnia [...] o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego. Przeprowadzona z uwzględnieniem w/w zasad kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że wydana została ona z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z tym przepisem represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W tym miejscu stwierdzić należy, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Tak, więc przy wykładni powyższego przepisu należy mieć na uwadze również i treść tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Stąd też nie sposób nie dostrzec, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu". Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej) (...). Trybunał Konstytucyjny zauważył także, że ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczenia mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego ( i to definiowanego na dwa różne sposoby- w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium III Rzeszy, ZSRR lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia ( cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego". Trybunał Konstytucyjny wskazał również, że sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości, zaś kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował natomiast zasady, wedle której omawiane świadczenia przysługują osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z powyższego płynie, zatem wniosek, że przy ocenie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy należy mieć na uwadze konkretne okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy. Organ zatem zobowiązany był, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, 77 § 1 K.p.a, do wyczerpującego i wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny oraz słuszny interes obywatela. Pod pojęciem materiał dowodowy rozumieć należy ogół dowodów, których zebranie jest konieczne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Postępowanie dowodowe nie może zostać zakończone dopóki organ nie ustali czy stan faktyczny przewidziany w normie prawnej wystąpił czy też nie w rozpoznawanej sprawie. Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, czy też nie (art. 80 K.p.a.). Zatem w przedmiotowej sprawie niezbędnym było ustalenie w sposób jednoznaczny, czy złożone przez skarżącego dokumenty pozwalały na uznanie, że wyczerpane zostały ustawowe przesłanki deportacji, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy. W sprawie zatem koniecznym było ustalenie, czy wysiedlenie skarżącego wraz z całą rodziną z miejscowości B. miało na celu zmuszenie do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta, czy połączone było ono z zakazem opuszczania miejsca pracy przymusowej, czy skarżący miał swobodę poruszania się poza wyznaczonym czasem pracy i tym samym np. udania się do miejsca zamieszkiwania, jakie były nowe warunki egzystencji i bytowania w miejscu deportacji (gdzie spał, jak wyglądał dzień skarżącego, jak się odżywiał, ile godzi dziennie pracował, jakie czynności wykonywał, czy mógł odwiedzać pozostałą rodzinę, znajomych, czy w miejscu wysiedlenia przebywali także inni mieszkańcy (sąsiedzi z miejsca wysiedlenia-B.), czy dysponował i miał możliwość korzystania z własnych rzeczy codziennego użytku – mebli, sprzętu, ubrań, itp. Ustalając powyższe, organ winien mieć na uwadze także i to, że skarżący został wywieziony z miejsca zamieszkania jako małoletni chłopiec, a zatem należy dokonać oceny charakteru zmiany miejsca pobytu, wykonywanej pracy i warunków, w których musiał funkcjonować jako dziecko, w tym także pod kątem możliwości kontaktowania się z rodziną oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem. W tym zakresie postępowanie administracyjne nie zostało przeprowadzone, pomimo, że organ te właśnie okoliczności, jako istotne i mające znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy wskazuje, cytując w tym zakresie uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zaakcentowania przy tym wymaga, że po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego zapisy art. 2 pkt 2 litera a i b ustawy nie wyłączają możliwości przyjęcia za represję także deportowania do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. do miejsca (miejscowości) położonej na tym terytorium, a z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany dotychczasowego miejsca pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Przy takiej regulacji straciła na znaczeniu odległość między miejscem skąd i dokąd deportacja następuje. Przepis, bowiem art. 2 pkt 2 nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji (wywiezienia). Zatem nawet niewielka odległość wywiezienia do pracy niewolniczej nie jest przesądzającą dla uznania a priori braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego z ustawy, gdyż kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu, przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy. W konsekwencji wydanie zaskarżonej decyzji bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, co do okoliczności istotnych, pozwalających na stwierdzenie, czy skarżący podlegał represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, uznać należy za naruszające przepisy art. 7 i art. 77 K.p.a. Organ przede wszystkim nie poczynił ustaleń pozwalających na ocenę, czy praca przymusowa wykonywana przez skarżącego przybrała szczególnie dotkliwą formę tzn. była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wynikający z art., 80 K.p.a. obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego związany jest z zasadą swobodnej oceny dowodów. Jednak, aby swobodna ocena dowodów nie przerodziła się w ocenę dowolną musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny oraz musi znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Zaskarżona decyzja narusza 107 § 3 K.p.a., gdyż nie zawiera oceny spełnienia bądź nie przesłanek przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Przepis ten wymaga, aby uzasadnienie decyzji zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie nie ocenił i nie odniósł się do dołączonej przez skarżącego dokumentacji w tym oświadczeń świadków, opinii Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę w O. czy pisma z dnia 16 lutego 2010 r. Archiwum Państwowego w P. Odział w Ł z załącznikiem. W konsekwencji przy ocenie przesłanek uprawniających skarżącego do przyznania wnioskowanego świadczenia organ oparł się na niekompletnym oraz nierozpatrzonym wszechstronnie materiale dowodowym i stąd też postępowanie nosi cechy dowolności, a tym samym przeprowadzone zostało z naruszeniem art. 80 K.p.a. Reasumując stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie organ nie wyjaśnił, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o treści nadanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K49/07. Wskazania do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań. Mając powyższe na uwadze, wobec tego, że w/w uchybienia, które mogą mieć istotny wpływ na wynik postępowania należało uchylić zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.. Orzeczenie w pkt 2 wyroku uzasadnia przepis art. 152 P.p.s.a., natomiast o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. oraz art. 205 § 1 P.p.s.a.