II SA/Lu 398/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędziowie Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz,, Sędzia NSA Krystyna Sidor (sprawozdawca), Protokolant Referent Agata Jakimiuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 października 2009 r. sprawy ze skargi J. F. oraz M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia w sprawie przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżących J. F. i M. P. 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. po ponownym rozpoznaniu sprawy na wniosek J. F. i M. P. utrzymało w mocy decyzję własną z dnia [...] o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. L. z dnia [...] w przedmiocie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego o obszarze 4,00 ha (z budynkami) położonego w miejscowości R. Ż., powiat t., stanowiącego byłą własność M. P. W uzasadnieniu wyjaśniono, że przejęcie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 1 i 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949r. o przejęciu na własność Państwa gruntów niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz.U. Nr 46, poz. 339). Wniosek o stwierdzenie nieważności przedmiotowego orzeczenia o przejęciu złożyli następcy prawni byłego właściciela M. P. – J. F. i M. P. Organ rozpoznający niniejszą sprawę ustalił, że M. P. z rodziną został przesiedlony na tereny północnej Polski w 1947r. w ramach akcji "Wisła" i w chwili wydawania decyzji z dnia [...] o przejęciu przedmiotowej nieruchomości na rzecz Państwa przebywała poza miejscem jej położenia. W ocenie organu nie zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności tej decyzji (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). W skardze do sądu administracyjnego J. F. i M. P., domagali się uchylenia obu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. Skarżący zarzucili, że w orzeczeniu z dnia [...] organ nie określił precyzyjnie przejmowanych nieruchomości, bowiem nie wskazał ich numerów ani nie opisał ich granic, ograniczając się wyłącznie do podania ogólnej powierzchni bez wyszczególnienia gruntów wchodzących w skład nieruchomości. W przekonaniu skarżących, stanowi to rażące naruszenie prawa, w szczególności art. 7 cyt. dekretu z 27 lipca 1949r. w zw. z § 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950r. w sprawie sposobu określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie, gdy ich granice zostały zatarte oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany (Dz.U. Nr 45, poz.416) oraz art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz.341 ze zm.) Ponadto orzeczenie Prezydium jest wadliwe w części dotyczącej podstawy prawnej przejęcia: w sentencji wskazuje bowiem na art. 1 ust. 1 dekretu, który mówi o nieruchomościach nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli, zaś w uzasadnieniu wskazuje art. 1 ust. 2 dekretu, który odnosi się do nieruchomości pozostających w użytkowaniu, dzierżawie lub zarządzie osób trzecich, jeżeli właściciel nie zamieszkuje na miejscu. Zdaniem skarżących, są to dwie różne przesłanki (brak faktycznego władztwa nie jest tożsamy z niezamieszkiwaniem), a organ powinien określić jednoznacznie, na podstawie której dokonał przejęcia. Skarżący podnosili ponadto, że organ odwoławczy nie odniósł się do wszystkich zarzutów odwołania, w szczególności nie ustosunkował się stwierdzenia przez skarżących, że urządzenie księgi wieczystej nie było warunkiem przejęcia oraz że decyzja o przejęciu nie musiała być ogłaszana w dzienniku wojewódzkim, gdy właściciel nieruchomości był znany. Ponadto – zdaniem skarżących - Kolegium uchybiło art. 10 § 1 kpa, gdyż nie umożliwiło skarżącym końcowego zapoznania się z materiałami dowodowymi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem obowiązujących przepisów. Podstawą jej wydania był przepis art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Błędne jest stanowisko organu, iż orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. L. z dnia [...], było zgodne z prawem. Orzeczenie to zostało wydane w oparciu o przepisy dekretu z dnia 27 lipca 1949r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz.U. z 1949, Nr 46, poz.339 ze zm.), zwanego dalej dekretem. W art. 1 dekret przewidywał możliwość przejęcia nieruchomości ziemskich położonych na wymienionych w nim terenach wówczas, gdy nie pozostawały one w faktycznym władaniu właściciela (ust.1), a także gdy pozostawały w użytkowaniu, dzierżawie lub zarządzie osób trzecich, jeżeli właściciel nie zamieszkiwał na miejscu (ust.2). Dekret nie wskazywał wprost, w jaki sposób ma być określona przejmowana nieruchomość, odsyłając w tym zakresie do rozporządzenia wydawanego przez właściwy organ (art. 3 ust. 2). W świetle obowiązującego w dacie wydania przedmiotowego orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w T. L. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950 r. w sprawie sposobu określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie, gdy ich granice zostały zatarte, oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany (Dz. U. Nr 45, poz. 416), w orzeczeniu o przejęciu należało określić nieruchomość przez opis granic zespołów gruntów składających się na tę nieruchomość lub przez wymienienie nieruchomości o ustalonych granicach, które bezpośrednio otaczają ten zespół gruntów. Obowiązek dokładnego określenia przejmowanej nieruchomości, umożliwiającego jej identyfikację wiązał się z tym, że zgodnie z art. 3 dekretu właścicielom nieruchomości przejętych na własność Państwa przysługiwała możliwość nabycia gruntów rolnych, a na poczet ceny nabycia zaliczana była wartość nieruchomości przejętej (art. 7). Brak prawidłowego określenia przedmiotu przejęcia nieruchomości ziemskiej mogło prowadzić natomiast do niemożności uzyskania przez osobę, której odjęto tym orzeczeniem tytuł własności, ekwiwalentu w postaci zarachowania wartości przejętych gruntów na poczet ceny nabycia innych gruntów rolnych, zgodnie z art. 5 dekretu, obowiązującego jeszcze w dacie wydania orzeczenia z [...]. Prawidłowe określenie przejmowanych nieruchomości było niezbędne także do dokonania wpisu w księdze wieczystej. Ponadto obowiązek dokładnego określenia przejmowanej nieruchomości wynikał także z art. 75 ust. 1 obowiązującego wówczas rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341 ze zm.), który stanowił, że decyzja administracyjna (a więc i orzeczenie o przejęciu) powinna zawierać osnowę rozstrzygnięcia, a w tym przypadku dokładne określenie przejmowanej nieruchomości. Tymczasem orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tomaszowie Lubelskim z dnia [...] nie zawiera dokładnych danych dotyczących przejmowanych od poszczególnych właścicieli m.in. od M. P. nieruchomości, a wskazuje jedynie ich ogólne powierzchnie wraz ze wzmianką co do istniejących zabudowań. Sentencja zawiera jedynie stwierdzenie, iż przejmuje się grunty położone są w gromadzie R. Ż., gmina L. K., powiat t. należące do wymienionych osób, natomiast w uzasadnieniu organ wskazuje jedynie, że właściciele na gospodarstwach tych nie gospodarują i w gromadzie R. Ż. nie zamieszkują od 1947r. tj. od czasu przeprowadzenia akcji Wisła. W świetle powyższego zgodzić się wypada ze stanowiskiem skarżących, że nieokreślenie przedmiotu przejęcia w osnowie orzeczenia Powiatowej Rady Narodowej w T. L. z dnia [...] ocenić należy jako rażące naruszenie art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, art. 1 i 3 dekretu z 27 lipca 1949 r. oraz § 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950r., a więc orzeczenie to spełnia przesłanki nieważności decyzji, określone w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Z tego względu, zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. przyjmująca, że przedmiotowe orzeczenie nie nosi cech nieważności, jest wadliwa i podlega uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) Jednocześnie stwierdzić należy, że wskutek upływu czasu przedmiotowe orzeczenie mogło wywołać nieodwracalne skutki prawne, co organ powinien rozważyć. Należy mieć przy tym na uwadze, że w 1971r. nastąpiło powszechne uwłaszczenie posiadaczy gospodarstw rolnych, a w latach późniejszych ustawodawca wprowadził zasadę niewzruszalności aktów własności ziemi. Zgodnie z art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t.j. Dz.U. z 2004r., Nr 208, poz.2128 ze zm.) do ostatecznych decyzji wydanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz.250 ze zm.) nie stosuje się przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego w zakresie wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia lub zmiany decyzji. Ustawodawca wprowadził w powyższych przepisach zasadę prawomocności materialnej aktów własności. Ma to bezpośredni wpływ na interpretację orzeczenia z [...] Wprawdzie było ono dotknięte wadą nieważności, ale w okresie późniejszym nastąpiły nieodwracalne skutki prawne, które zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego powodują niemożliwość stwierdzenia nieważności orzeczenia. Z tych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję; o kosztach orzekł na podstawie art. 200 cyt. ustawy. Badając sprawę ponownie organ uwzględni powyższe, natomiast w razie ustalenia, iż przedmiotowe orzeczenie z 1954r. wywołało nieodwracalne skutki prawne, organ obowiązany będzie ograniczyć się do stwierdzenia wydania tego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których nie stwierdził jego nieważności (art. 156 § 2 kpa) Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi naruszenia przez organ art. 10 § 1 kpa stwierdzić należy, że nie jest ona zasadny, bowiem skarżący brali czynny udział w toku całego postępowania, składali wyjaśnienia i mieli możliwość zapoznania się z aktami sprawy i składania wniosków dowodowych. Zarzut ten nie został więc uznany przez Sąd za podstawę uwzględnienia skargi.