II OZ 260/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Gl 830/10 odmawiające przyznania prawa pomocy od skargi J. W. na postanowienie Śląskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie nadzoru sanitarnego – egzekucji administracyjnej świadczeń niepieniężnych – grzywny w celu przymuszenia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 830/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania skarżącemu J. W. prawa pomocy w sprawie jego skargi na postanowienie Śląskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie nadzoru sanitarnego – egzekucji administracyjnej świadczeń niepieniężnych – grzywny w celu przymuszenia. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd podał, iż zarządzeniem z dnia 3 listopada 2010 r. Sąd wezwał J. W. do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł. Skarżący nadesłał do Sądu urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzeniem referendarza z dnia 6 grudnia 2010 r. wezwano skarżącego o uzupełnienie wniosku i uprawdopodobnienie, poprzez stosowne udokumentowanie oraz sprecyzowanie zawartego we wniosku sformułowania "stan magazynowy po likwidacji sklepu" oraz o udokumentowanie faktu, że jego matka – M. W. nie pobiera emerytury ani renty. Skarżącego wezwano również o potwierdzenie stosownym dokumentem okoliczności, iż obciąża go zadłużenie, a także o dokumentowanie tytułu prawnego do posiadanych nieruchomości. W wykonaniu zarządzenia skarżący nadesłał pismo procesowe z dnia 27 grudnia 2010 r., w którym zwrócił się do Sądu o "udzielenie zapomogi" w kwocie 1.000 zł, celem wykonania czynności wymienionych w tym zarządzaniu albo przyznania mu zwolnienia na podstawie zaprezentowanych dowodów. Równocześnie powtórzył, że jego matka nie pobiera emerytury, a w sądzie toczy się sprawa o ponowne przyznanie jej tego świadczenia oraz, że w stosunku do niego jest prowadzone postępowanie egzekucyjne w sprawie należności wobec Urzędu Skarbowego na kwotę około 220.000 zł. Nadto wskazał, iż obecnie stan magazynu jego sklepu jest "zerowy" z uwagi na zobowiązania, jakie miał wobec dostawców, uregulowane zwrotem towarów oraz wywiódł, że nie jest w stanie ponieść wydatków związanych z uzyskaniem wypisu z księgi wieczystej, dotyczącej należącej do niego nieruchomości. Postanowieniem z dnia 11 stycznia 2011 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach - wobec niezłożenia przez skarżącego wyjaśnień i dokumentów, o które się do niego zwrócono - oddalił wniosek J. W. o zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że stan majątkowy i sytuacja dochodowa strony nie zostały zobrazowane w sposób dostatecznie dokładny. W sprzeciwie od tego postanowienia (zatytułowanym jako "zażalenie") J. W. zażądał jego uchylenia oraz uwzględnienia wniosku. Skarżący podniósł, iż wnosząc o umorzenie postępowania egzekucyjnego, korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych na mocy art. 239 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a."). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd stwierdził, że wprawdzie skarżący J. W. powołał się we wniosku na okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyznanie mu prawa pomocy, to jednak mimo stosownego wezwania nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które okoliczności te potwierdzają ani nie uzupełnił swoich wywodów w sposób czyniący zadość temu wezwaniu. Skarżący nie nadesłał dokumentów umożliwiających dokonanie ustaleń dotyczących powierzchni, charakteru i położenia posiadanego przezeń gospodarstwa rolnego oraz tytułu prawnego do niego i ustanowienia na nim hipoteki, czy też charakteru i wysokości obciążającego go zadłużenia (którego rozmiar deklarował najpierw w kwocie 300.000 zł, a następnie już jako 200.000 zł. Nadto skarżący nie udokumentował faktu, iż jego matka nie pobiera emerytury bądź renty ani nie udzielił jakichkolwiek wyjaśnień dotyczących źródła utrzymania swojej rodziny, jakim zgodnie z jego oświadczeniami miał być stan magazynowy po likwidacji jego sklepu ograniczając się jedynie do wskazania, że obecnie rzeczony stan magazynowy jest "zerowy". Sąd nie podzielił argumentacji skarżącego zawartej w piśmie z dnia 27 grudnia 2010 r. o niemożności uzyskania dokumentów obrazujących stan prawny jego nieruchomości z powodu wysokiego kosztu ich uzyskania, które według skarżącego wynoszą 1000 zł. Sąd wskazał, że zgodnie z § 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat od wniosków za wydanie odpisów ksiąg wieczystych i zaświadczenia o zamknięciu księgi wieczystej wydawanych przez Centralną Informacje Ksiąg wieczystych (Dz.U. Nr 156, poz. 1528), opłata od wniosku o wydanie odpisu zwykłego księgi wieczystej wynosi 30 zł. Sąd stwierdził, że odstępując od złożenia wyjaśnień i dokumentów, skarżący nie usunął istniejących wątpliwości Sądu co do jego sytuacji materialnej, tym samym nie spełnił wymogu wynikającego z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., który uzależnia przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Sąd uznał za chybioną argumentację zawartą w sprzeciwie, jakoby skarżący korzystał w niniejszej sprawie z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych na zasadzie art. 239 pkt 1 lit a) p.p.s.a. Przepis ten stanowi bowiem, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Przedmiot zaś niniejszej sprawy nie ma jakiegokolwiek związku z pomocą i opieką społeczną, gdyż w ogóle nie dotyczy problematyki podlegającej uregulowaniom ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362 ze zm.), ani też innych zagadnień związanych ze świadczeniami stanowiącymi formę wąsko, czy szeroko pojmowanej pomocy bądź opieki społecznej. Sąd stwierdził, iż mocą zaskarżonego postanowienia Śląskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach odmówiono wnioskodawcy umorzenia grzywien nałożonych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.), z kolei grzywny te miały na celu przymuszenie strony do wykonania obowiązków nałożonych na niego w trybie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2006 r., Nr 122, poz. 851 ze zm.). W zażaleniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 lutego 2011 r. J. W. wniósł o jego uchylenie i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy odnośnie skargi. Skarżący zarzucił Przewodniczącemu Sądu przekroczenie uprawnień z zajmowanego stanowiska, a zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 i pkt 7 k.p.a., co w ocenie skarżącego prowadzi do nieważności zaskarżonego orzeczenia z mocy samego prawa. W uzasadnieniu J. W. podniósł, iż odmowa przyznania prawa pomocy przez Sąd, mimo spełnienia przesłanek wynikających z art. 252 p.p.s.a., potwierdziła nadużycie prawa co prowadzi do nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 i pkt 7 k.p.a. Skarżący podtrzymał tezę, iż wnosząc o umorzenie postępowania egzekucyjnego korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach, do których nie mają zastosowania przepisy ust. Ordynacji podatkowej. Zgodnie bowiem z art. 239 pkt 1 p.p.s.a. strona skarżąca działanie organu w sprawach z zakresu pomocy społecznej, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Na wstępie podkreślić należy, iż art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zgodnie zaś z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J. W. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącego - zarządzeniem z dnia 6 grudnia 2010r. wydanym na podstawie art. 255 p.p.s.a. - do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym - w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Skarżący nie przedłożył dokumentów wymienionych w zarządzeniu z dnia 6 grudnia 2010 r., tj.: zaświadczenia wydanego przez stosowny organ rentowy potwierdzającego okoliczność, że matka skarżącego – M. W. nie pobiera emerytury ani renty, tytułów wykonawczych bądź zaświadczeń wydanych przez komornika prowadzącego wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne, zaświadczenia organu gminy potwierdzającego wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej, tytułu prawnego do posiadanych nieruchomości np. odpisy ze stosownych ksiąg wieczystych bądź akty notarialne na mocy, którego rzeczony tytuł prawny został nabyty. Nadto skarżący nie sprecyzował zawartego we wniosku sformułowania "stan magazynowy po likwidacji sklepu", poprzez podanie jakiego rodzaju mienie i w jakiej ilości wchodzi w skład tego stanu magazynowego oraz nie udokumentował wyjaśnień np. protokołem z ostatnio sporządzonej inwentaryzacji bądź innym stosownym dokumentem. Skoro skarżący nie ustosunkował się do otrzymanego wezwania, to tym samym uniemożliwił Sądowi dokonanie powyższej analizy. W niniejszej sprawie przez brak współpracy skarżącego w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje, że strona powinna się liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. J. W. nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby okoliczności podnoszone przez skarżącego. W szczególności skarżący nie nadesłał dokumentów umożliwiających dokonanie ustaleń dotyczących powierzchni, charakteru i położenia posiadanego przezeń gospodarstwa rolnego oraz tytułu prawnego do niego i ustanowienia na nim hipoteki, czy też charakteru i wysokości obciążającego go zadłużenia (podanego początkowo w kwocie 300.000 zł, a następnie jako 220.000 zł). Nadto skarżący nie udzielił jakichkolwiek wyjaśnień dotyczących źródła utrzymania swojej rodziny. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego J. W. nie wykazał, iż spełnia warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W niniejszym postępowaniu zażaleniowym Naczelny Sąd Administracyjny bada wyłącznie kwestię zgodności z prawem postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lutego 2011 r. w przedmiocie wniosku o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Z tych względów Sąd nie mógł rozstrzygnąć co do istoty sprawy odnośnie skargi. Odnośnie zarzutu dotyczącego nieważności zaskarżonego orzeczenia (art. 156 § 1 pkt 2 i pkt 7 k.p.a.) wyjaśnić należy, iż Sąd administracyjny rozpoznając wnioski o przyznanie prawa pomocy nie stosuje Kodeksu postępowania administracyjnego, a więc nie może dopuścić się naruszenia art. 156 § 1 pkt 2 i pkt 7 k.p.a. Nie jest też trafne stanowisko J. W., iż korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych ustanowionego w art. 239 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 239 pkt 1 p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach: a) z zakresu pomocy i opieki społecznej, b) dotyczących statusu bezrobotnego, zasiłków oraz innych należności i uprawnień przysługujących osobie bezrobotnej, c) dotyczących chorób zawodowych, świadczeń leczniczych oraz świadczeń rehabilitacyjnych, d) ze stosunków pracy i stosunków służbowych, e) z zakresu ubezpieczeń społecznych, f) z zakresu powszechnego obowiązku obrony. Skarga J. W. nie należy do żadnej z kategorii spraw wymienionych w art. 239 pkt 1 p.p.s.a., w tym sprawa ze skargi na postanowienie Śląskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach z dnia 13 sierpnia 2010 r., nr NS-HŻŻiPU-435-12-5/10 w przedmiocie nadzoru sanitarnego – egzekucji administracyjnej świadczeń niepieniężnych – grzywny w celu przymuszenia nie znajduje się w katalogu spraw określonych w art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.