IV SA/Gl 438/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Wiesław Morys Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant st.sekr.sąd. Alicja Sadowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi T.Z. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję Decyzją z dnia [...] r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania T.Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.). W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-45. W dalszej kolejności organ wyjaśnił, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność tego przepisu z konstytucją w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Przytaczając treść uzasadnienia tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego organ wskazał, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ostatecznie organ uznał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w wyżej opisanym wyroku. W konsekwencji nie istniała podstawa do przyznania wnioskowanego świadczenia. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy T.Z. podniósł, że otrzymana decyzja jest niesprawiedliwa i bezpodstawna. Zaznaczył, że wykonywał pracę przymusową w miejscowości odległej od jego miejsca zamieszkania o [...] km. Przebywał wówczas w nieogrzewanym pomieszczeniu i pracował od świtu do nocy jako piętnastolatek. Wskazał również, że prawie w ogóle nie kontaktował się w tym czasie z rodziną, był bity i zniewolony. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r., nr [...] utrzymał w mocy kwestionowaną decyzję własną. Organ ponownie odniósł się do uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. wskazując, że mając na uwadze całokształt zebranego materiału dowodowego wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie organu wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania (U.), a następnie został skierowany do pracy w M., a więc w pobliżu miejsca zamieszkania. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie o świadczeniu pieniężnym (...). Organ zaznaczył, że nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, jednakże w jego ocenie nie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia wskazane w ustawie, a to konieczność deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach T.Z. wyraził swoje niezadowolenie z wydanych przez organ decyzji wskazując, że [...] r. został wysiedlony do pracy przymusowej u osiedleńca [...] w M., a więc na odległość [...] km od miejsca swojego zamieszkania. Tam przebywał w zimnym pomieszczeniu pracując od świtu do nocy. Zaznaczył, że w tym czasie był bity i maltretowany. Podał ponadto, że czuł się wówczas, jakby został wywieziony na drugi koniec świata. Został wyrwany z dotychczasowego środowiska od rodziny, kolegów i znajomych. Wniósł więc o pozytywne załatwienie jego wniosku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie przytaczając argumentację zawartą w decyzji. W kolejnym piśmie procesowym z dnia [...] r. skarżący ponownie wskazał na swoją trudną sytuację w czasie okupacji dodatkowo zaznaczając, że więź z rodziną została zerwana bowiem miejsce pracy i jego miejsce zamieszkania oddzielała jeszcze jedna wieś. Zaznaczył, że pod koniec [...] r. został dotkliwie pobity i wówczas udało mu się zgłosić na policję [...] w M. Policjant jednak nie chciał przyjąć jego zgłoszenia bowiem pobicia dokonał [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W konsekwencji do sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dniu jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającego prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego określającymi tryb i zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Dodatkowo zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną Sąd badając legalności decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w zakreślonych wyżej granicach, doszedł do przekonania, że przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów, które zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. skutkuje koniecznością jej uchylenia. Materialnoprawną podstawę przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej stanowi ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395), zwana dalej ustawą o świadczeniu. Na mocy art. 1 ust. 1 tej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie natomiast z treścią art. 2 pkt 2 powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Przy rozpoznaniu mniejszej sprawy koniecznym jest odniesienie się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, w którym stwierdził on, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku wskazano że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał nadto podniósł, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne". Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.) – zwanej dalej K.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Zasada ta, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Winna więc opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Ponadto ocena ta powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego. Dodatkowo organ winien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 K.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiarygodności określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej, a nie innej oceny. Jednocześnie rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, na których opiera swoje rozstrzygnięcie powinno być zgodne z zasadami logiki. W niniejszej sprawie jednym z warunków przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ nie poczynił wystarczających ustaleń w odniesieniu do tej właśnie kluczowej kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, zgodnie z nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. jej znaczeniem. Mając na względzie treść przepisów ustawy oraz wyżej omawianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, Sąd uznał, że deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Sytuacja taka będzie miała miejsce wówczas, gdy wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego, językowego czy społecznościowego. Z deportacją łączy się ogólne pogorszenie warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w swoim rodzinnym domu. Nie mogła z reguły utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W każdej więc sprawie konieczne jest ustalenie, czy wnioskodawca mógł posługiwać się swobodnie językiem polskim, jakie miał warunki bytowe, czy miał możliwość utrzymywania jakichkolwiek kontaktów ze znanymi sobie Polakami, rówieśnikami. Zbadania wymaga również okoliczność czy w gospodarstwie, w którym wykonywał pracę przymusową, pracowały jeszcze inne osoby narodowości polskiej, a w szczególności, czy były mu uprzednio znane. Ponadto organ nie odniósł się również do faktu, że w chwili skierowania do pracy skarżący miał [...] lat, był więc bardzo młodym człowiekiem. Oceny więc wymaga jego zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których musiał funkcjonować w miejscu wykonywania pracy przymusowej. Organ administracji nie poddaje ocenie w motywach swojego rozstrzygnięcia informacji, które podaje skarżący, a związanych z wyżej wskazanymi okolicznościami. Ważne jest ponadto jaki charakter miała praca wykonywana przez skarżącego. Stosunek do niego osób u których pracę wykonywał, sposób traktowania innych osób zatrudnionych w gospodarstwie. Wszystkie te wyżej wskazane okoliczności przesądzają o tym, czy represja (praca przymusowa) miała bardziej dotkliwą formę deportacji. Organ winien ustalić, w miarę możliwości, czy skarżący miał możliwość kontaktu ze swoją rodziną wobec jego stwierdzeń, że był niewolony i zakazano mu z nią kontaktu. Przecież wielokrotnie oświadcza, że nie można mu było się z nikim kontaktować, ponadto zostały mu zabrane dokumenty umożliwiające przemieszczanie się. Organ nie odniósł się również do tych okoliczności, a ich ustalenie pozwoliłyby stwierdzić, czy wobec skarżącego stosowano zaostrzony rodzaj represji w porównaniu "zwykłą" pracą przymusową. Umożliwiłyby one również ustalenie, czy doświadczył on znacznie trudniejszych warunków egzystencji, niedostatku więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość gospodarzy, nieznajomość języka, okrutne traktowanie), czy co najmniej utrudnionego kontaktu z rodziną i najbliższymi. Organ winien ustalić te wszystkie okoliczności oraz wskazać je w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia. Zaniechanie natomiast ich wyjaśnienia, jakie miało miejsce w zaskarżonej decyzji narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ w poddanej kontroli Sądu decyzji w zasadzie odniósł się jedynie do odległości jaka dzieliła miejsce wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej, a jego rodzinnym domem. Nie analizowano innych faktów i dowodów zebranych w sprawie. Tymczasem przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ nie odniósł się do wyjaśnień w których skarżący wskazuje, że pracował od świtu do nocy w warunkach uwłaczających godności człowieka, będąc bitym i zastraszanym. Organ nie ustalił też, na ile rzeczywiście skarżący miał utrudnione kontakty z rodziną i innymi osobami bliskimi, czy znajomymi. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych winien również uzupełnić zgromadzony materiał o informacje dotyczące traktowania go przez pracodawcę. Tym bardziej, że skarżący wielokrotnie zwracał uwagę na fakt bicia, głodzenia czy poniżającego traktowania. W ocenie Sądu organ orzekający w celu wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy winien przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe i w jego ramach ponownie przesłuchać stronę oraz ewentualnych świadków pracy przymusowej, a przede wszystkim winien określić, które z okoliczności wskazywanych przez stronę uznał za udowodnione, dlaczego odmówił wiarygodności innym okolicznościom. O ile postępowanie uzupełniające ujawniłoby nieznane do tej pory środki dowodowe (np. nowi świadkowie czy nowe dokumenty), mogące mieć istotne znaczenie dla sprawy organ zobowiązany będzie z urzędu je przeprowadzić oraz właściwie ocenić i na podstawie całości materiału dowodowego zebranego w sprawie ponownie ocenić, czy w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Mając wszystko powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a.