II FZ 295/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska- Nowacka po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 23 marca 2011 r. sygn. akt I SA/Gd 1316/10 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 1 października 2010 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w sprawie I SA/Gd 1316/10 odmówił J. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 15 grudnia 2010 r. złożonym na formularzu PPF i zawartego w nim oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem oraz trójką dzieci. Pomiędzy małżonkami istnieje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej. Źródłem ich utrzymania są dochody osiągane przez męża skarżącej z działalności gospodarczej w kwocie ok. 5.000 zł miesięcznie oraz jej renta w kwocie ok. 850 zł miesięcznie. Na majątek skarżącej składa się m.in.: dom o powierzchni 280 m² z piwnicą, 4 hektarowa działka rolna, grunt zabudowany m.in. magazynem o powierzchni 4.000 m² oraz udziały w G.S. I.. Skarżąca ponosi wydatki związane z opłatą mediów i utrzymaniem domu w kwocie ok. 1.500 zł miesięcznie, wyżywieniem w kwocie ok. 2.500 zł miesięcznie, edukacją dzieci w kwocie 1.100 zł miesięcznie oraz leczeniem w wysokości 450 zł miesięcznie. Skarżąca leczy się psychiatrycznie, zaś syn M. choruje na alergię. Pismem z dnia 30 grudnia 2010 r. Sąd wezwał skarżącą do przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów źródłowych: - odpisu z ewidencji działalności gospodarczej oraz dokumentów księgowych potwierdzających wysokość dochodu (poniesionej straty) oraz kosztów uzyskania przychodów uzyskanych w okresie z ostatnich trzech miesięcy, odpisu złożonego zgłoszenia identyfikacyjnego (NIP – 1 z załącznikiem NIP – B) wraz z jego aktualizacjami oraz wyciągów z rachunków bankowych prowadzonych dla potrzeb działalności gospodarczej wraz z historią dokonanych na nich operacji w okresie ostatnich trzech miesięcy, przedstawienia ewidencji środków trwałych, ilości zatrudnionych osób; - wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji (wpływy, wpłaty, przelewy); w przypadku ich nieposiadania – oświadczenia złożonego przez każdego z małżonków w tym przedmiocie; - udokumentowania świadczenia rentowego żony; - dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznych kosztów utrzymania (opłaty za energię elektryczną, wodę, gaz, telefon i inne) oraz wydatków związanych z zakupem leków, kształceniem dzieci; - oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącą i jej męża pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), - dokumentów obrazujących aktualną wartość udziałów posiadanych w spółkach, złożenia oświadczenia w przedmiocie zobowiązań kredytowych posiadanych przez skarżącą. Wyjaśniono także, iż niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Z wymaganych dokumentów źródłowych skarżąca nadesłała zgłoszenie identyfikacyjne osoby fizycznej prowadzącej samodzielnie działalność gospodarczą z dnia 19 stycznia 2011 r. oraz wyciągi z rachunków bankowych. Przedstawiła dokumenty wykonania przelewu za szkołę córki A. z rachunków bankowych w Banku A na kwotę 800 zł miesięcznie. Z podsumowania księgi przychodów i rozchodów dla M.-S. wynikało, iż dochód za okres od dnia 1 września do dnia 30 listopada 2010 r. wyniósł 28.850 zł. Zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego małżonka opiewało na kwotę 137.198,48 zł. Fakturami potwierdzono wydatki na energię elektryczną (za dwa miesiące 1.688,48 zł), na wywóz nieczystości (148,84 zł), na gaz (na kwotę 1.328,85 zł i kwotę 1.486,99 zł), na telefon w TP (343,05 zł),na wodę i odprowadzenie ścieków (163,13 zł) oraz na zakup leków i leczenie. Małżonek skarżącej złożył oświadczenie, iż posiada samochód osobowy marki Chevrolet AVEO rok prod. 2004 r. o wartości około 10 tys. zł. Skarżąca w ocenie referendarza nie przedłożyła jednak wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jej sytuacji finansowej, a rzeczywiste możliwości płatnicze oraz stan jej majątku nie zostały należycie zobrazowane. Skarżąca nie wykonała zobowiązania w zakresie przedstawienia odpisu z ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka, przedstawienia ewidencji środków trwałych i ilości zatrudnianych osób, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na nią pojazdów mechanicznych oraz dokumentów obrazujących aktualną wartość udziałów posiadanych w innych firmach i oświadczenia w przedmiocie zobowiązań kredytowych posiadanych przez skarżącą. Nie uznano również za rzetelne wykonanie zobowiązania do przedstawienia wyciągów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą, gdyż na przykład przelew za szkołę córki wykonany został z rachunku w Banku A, a wyciągu z tego rachunku nie przedstawiono. Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r. sygn. akt I SA/Gd 1316/10 referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Wobec wniesienia sprzeciwu orzeczenie to utraciło moc. W uzasadnieniu złożonego sprzeciwu pełnomocnik skarżącej podniósł, że dokumenty których skarżąca nie przedstawiła w żaden sposób nie są konieczne do zobrazowania sytuacji majątkowej jej rodziny, najważniejsze zaś dokumenty zostały sądowi doręczone. Końcowo podniesiono, że zaniechanie uzupełnienia wniosku i odmowa przyznania prawa pomocy winna skutkować precyzyjnym wskazaniem, z jakich powodów zebrany materiał nie pozwala na przyznanie prawa pomocy. Ponadto, skoro sąd w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o dokumenty źródłowe wskazał, że niewykonania zobowiązania spowoduje oparcie się na zebranym materiale dowodowym, a następnie oddalił wniosek jako powód podając jego nieuzupełnienie, to w istocie nie dokonał analizy możliwości płatniczych skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrując ponownie wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy nie dopatrzył się istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie takiego prawa. Sąd stwierdził, że skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, iż w jej przypadku może być zastosowany wyjątek od powszechnej reguły jakim jest instytucja zwolnienia od kosztów sądowych. Postawa procesowa skarżącej w niniejszym wpadkowym postępowaniu wskazuje na chęć wykazania tylko tych okoliczności, które mogłyby wpłynąć na pozytywne dla niej rozstrzygnięcie, świadomie pomija zaś te z nich, które mogłyby z kolei świadczyć o możliwości partycypacji w ponoszeniu kosztów sądowych. Brak jest również części wyjaśnień odnośnie sytuacji majątkowej. Zbadanie dochodów pozostałych osób zamieszkujących ze skarżącą miało istotne znaczenie w świetle oświadczenia skarżącej, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów sądowych (patrz pkt 5 druku PPF). Sąd wskazał, że skarżąca nie przedstawiła wszystkich dokumentów, których od niej żądano. Zabrakło bowiem przedstawienia odpisu z ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka, przedstawienia ewidencji środków trwałych i ilości zatrudnianych osób, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na nią pojazdów mechanicznych oraz dokumentów obrazujących aktualną wartość udziałów posiadanych w innych firmach i oświadczenia w przedmiocie zobowiązań kredytowych posiadanych przez skarżącą. Brak tych dokumentów i oświadczeń w znaczący sposób utrudniał ustalenie rzeczywistych możliwości płatniczych rodziny skarżącej, a tym samym ustalenie, czy jest ona w stanie wygospodarować środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Z kolei analiza przedstawionych przez skarżącą dokumentów i danych dotyczących jej męża wskazuje na to, że osiąga on znaczne dochody miesięczne (ok. 5.000 zł). Z samej księgi przychodów i rozchodów prowadzonej dla działalności gospodarczej M.- S. G. D. wynika, iż dochód za okres od dnia 1 września do dnia 30 listopada 2010 r. wyniósł 28.850 zł co oznacza, że mogą one być wyższe niż deklarowane. Skarżąca wraz mężem posiada znaczny majątek, w tym m.in.: 4 hektarową działkę oraz zabudowane magazynami grunty oraz (samodzielnie) udziały spółce G.S. I., jednakże nie złożyła w tym przedmiocie stosownych wyjaśnień. Tymczasem zgodnie z aktami postępowania kontrolnego nr [...] prowadzonego przez Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w G. skarżąca wraz z mężem, na podstawie umowy sp. z o.o. z dnia 14 listopada 2007 r. w zamian za wkład niepieniężny w postaci prawa własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu nr [...] położoną w L., objęli 23.836 udziałów w G.S. I. sp. z o.o. po 50 zł każdy o łącznej wartości nominalnej 1.191.800 zł. Okoliczność powyższa jest przedmiotem postępowania, w ramach którego skarżąca wystąpiła o przyznanie prawa pomocy. Tym samym uzasadnione jest przyjęcie, zdaniem Sądu, że mąż skarżącej, prowadząc dalej swoją działalność gospodarczą, dysponuje odpowiednimi środkami na uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej. Sama zaś skarżąca nie wykazała, pomimo obowiązku, że jej sytuacja jest na tyle trudna, aby skorzystać z dobrodziejstwa, jakim jest prawo pomocy. Przy czym akta sprawy dowodzą, że ona również posiada znaczny majątek. Odnosząc się argumentacji pełnomocnika skarżącej sformułowanej w sprzeciwie do postanowienie referendarza sądowego z dnia 26 stycznia 2011 r. (mylnie nazwanego skargą) Sąd uznał, że jest ona chybiona i nie zasługuje na uwzględnienie. Wbrew jego twierdzeniu wniosek o przyznanie prawa pomocy został oddalony, gdyż znajdujące się w aktach sprawy dane i dokumenty uznano za niewystarczające. Wydając postanowienie odmowne wskazano również, że nie można uznać, aby skarżąca nie mogła ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Wynika to jasno z treści postanowienia, dokładnie ze stwierdzeń sformułowanych na ostatniej stronie. Zaniechanie uzupełnienia wniosku przez skarżącą utwierdziło dodatkowo sąd w przekonaniu, że skarżąca przedstawiła swoją sytuację w sposób niepełny i że uzupełnić go nie zamierza. Skarżąca wniosła zażalenie na ww. postanowienie, w który zarzuciła: 1. sprzeczność istotnych ustaleń w związku z zebranym w toku postępowania materiałem dowodowym skutkującą odmową przyznania prawa pomocy; 2. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) poprzez jego niewłaściwą interpretację w związku z zebranym w sprawie materiałem dowodowym skutkujące uznaniem, iż skarżąca nie wypełniła przesłanek umożliwiających udzielenie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie; 3. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 252 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku strony skarżącej; 4. naruszenie art. 249 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie skutkujące błędną oceną stanu faktycznego w sprawie; 5. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 255 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż sam fakt niedołączenia kompletnej dokumentacji zgodnie z treścią zobowiązania sądu stanowi przesłankę negatywną uzasadniającą oddalenie wniosku strony skarżącej; 6. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 260 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące brakiem dokonania przez Sąd zasadniczych w sprawie ustaleń, a oparcie wydanego orzeczenia jedynie na treści uzasadnienia sporządzonego przez referendarza sądowego; 7. sprzeczność istotnych ustaleń sądu poprzez wybiórczą analizę zebranego w sprawie materiału dowodowego w postaci braku odniesienia się w treści uzasadnienia do kwot dochodów i ponoszonych wydatków przez stronę skarżącą. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu w całości. Ponadto na podstawie art. 196 p.p.s.a. wniosła o wstrzymanie wykonania postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku do czasu rozpoznania niniejszego zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483). Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony co do jej sytuacji majątkowej okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek na wezwanie sądu uzupełnić je lub przedstawić dokumenty źródłowe, obrazujące jej sytuację rodzinną, majątkową czy dochody (art. 255 p.p.s.a.). Zasadność wniosku Sąd rozpatruje w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony wysokości środków, którymi ona dysponuje lub powinna dysponować. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym możliwe jest wówczas, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), a zatem, że nawet przy poczynieniu maksymalnych oszczędności i ograniczeniu wydatków do niezbędnego minimum nie będzie możliwe pozyskanie przez nią środków na pokrycie całości kosztów postępowania . Sąd pierwszej instancji ocenił sytuację skarżącej w kontekście spełnienia przez nią przesłanek zwolnienia od kosztów sądowych. Oparł się przy tym zarówno na oświadczeniu majątkowym, jak i dodatkowych dokumentach, złożonych na żądanie referendarza na podstawie art. 255 p.p.s.a. Wbrew zarzutom zażalenia ocenił ponownie zebrane w sprawie przyznania prawa pomocy dowody. Wnioski z tej oceny były wprawdzie identyczne, jak wnioski referendarza, nie jest to jednak równoznaczne z brakiem dokonania samodzielnej oceny przesłanek przyznania prawa pomocy i naruszeniem art. 260 p.p.s.a. Sąd, w ramach tej oceny rozważył także wpływ nieprzedłożenia przez stronę wszystkich żądanych dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej i finansowej. Nie odmówił zatem przyznania prawa pomocy z powodu niezłożenia tych dokumentów, ale ocenił, czy dokumenty i oświadczenia już złożone są wystarczające dla uznania, że spełnione zostały przesłanki do zwolnienia od opłat sądowych Dokonanej przez Sąd ocenie materiału dowodowego nie można zarzucić nielogiczności czy wewnętrznej sprzeczności. Skarżąca wraz z mężem mają stały miesięczny dochód z tytułu renty i prowadzonej działalności gospodarczej, które w łącznej wysokości opiewają na ok. 6.000 zł. Poza tym, jak wynika z przedstawionego podsumowania z księgi przychodów i rozchodów dla M.-S. dochód ten w niektórych miesiącach może być znacznie wyższy. Nie można też nie zauważyć, że skarżąca i jej mąż mają do dyspozycji znaczny majątek (grunty, udziały). Ponadto nie można było na podstawie przedłożonych dokumentów ustalić zasobów pieniężnych, którymi dysponowali skarżąca i jej małżonek, skoro nie przedstawiono wyciągów ze wszystkich rachunków (a co najmniej z konta w Banku A). Skarżąca nie może zatem zarzucić Sądowi wybiórczej analizy zabranego w sprawie materiału dowodowego, ponieważ Sąd odniósł się do tego materiału dowodowego, który otrzymał. W świetle powyższego stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jej wyjaśnienia, dotyczące sytuacji majątkowej są niespójne i niepełne, nie wskazują też na to, że skarżąca podjęła wszelkie niezbędne działania w celu pozyskania środków na koszty sądowe. Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 249 p.p.s.a., odnoszącego się do cofnięcia prawa pomocy, skoro sytuacja taka nie miała miejsca w tej sprawie. Skoro wniosek o wstrzymanie wykonania postanowienia na podstawie art. 196 p.p.s.a. nie został rozpoznany do czasu rozpoznania zażalenia, to obecnie jest on już bezprzedmiotowy, ponieważ postanowienie to jest prawomocne. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.