II SA/Po 818/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lutego 2011 r. sprawy ze skargi K. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010r. [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ E. Podrazik /-/ B. Drzazga /-/ W. Batorowicz Decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił K. L. przyznania uprawnienia świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu organ przytoczył treść przepisu art. 2 pkt 2 lit. a definiujący represję w postaci deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ wyjaśnił, iż przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, który wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734). Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy - w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego - z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej." Organ wskazał, iż w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "Trybunał Konstytucyjny nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formą tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." W ocenie organu wnioskodawca nie spełnia kryteriów pozwalających na uwzględnienie jego wniosku, bowiem w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której wypowiedział się trybunał w przywołanym wyroku, bowiem nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy ("odwołanie") złożył wnioskodawca podając, że decyzja ta jest sprzeczna z przedstawionym przez niego materiałem dowodowym. W jego ocenie, jako kilkunastoletnie ["[...]-letnie"] dziecko został wbrew woli najbliższej rodziny został deportowany do pracy przymusowej podczas II Wojny Światowej i represjonowany poprzez wysiedlenie z miejscowości pobytu stałego - z K. i zmuszenie przez około 5 lat do wykonywania w B. pracy parobka po 12 godzin dziennie na rzecz okupanta niemieckiego. Przymusowo zmienionego miejsca stałego pobytu nie mógł opuszczać. Skarżący wskazał na "nieludzkie warunki", jakie panowały w nowym środowisku, zamieszkałym przez ludność narodowości niemieckiej, w tym bardzo trudną dla niego barierę językową. Ponadto wskazał na rozłąkę z rodziną, całkowite oderwanie od niej z uwagi na deportację wysiedleńczą siostry i ucieczkę [...] matki w strony rodzinne. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] września 2010 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 22 lipca 2010 r. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy i odwołał się między innymi do stwierdzenia zawartego w wyżej przywołanym uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., iż "niniejszy wyrok Trybunatu Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwa formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusowa zmiana miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Organ podniósł również, iż Trybunał podkreślił ponadto, że "ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę, świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Warto zauważyć, że podobne stanowisko co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na tle sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu (por. wspomniana uchwała NSA o sygn. akt OPS 5/98 oraz pozostałe powołane wyroki sądów administracyjnych)". W ocenie organu z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż wnioskodawca pracował w miejscowości B., w pobliżu miejsca swojego zamieszkania (K.). Zatem nie nastąpił fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Organ wyjaśnił także, iż przepisy tej ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych wskutek wykonywania pracy niewolniczej na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Ponadto organ podał, iż w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie miedzy osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny, przy czym Trybunał wskazał wyraźnie, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostają bez zmian. W uzasadnieniu tego wyroku odniesiono się do kwestii pracy w obrębie miejsca zamieszkania i wprawdzie powołana ustawa nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej. Na powyższą decyzje skargę do Sądu złożył wnioskodawca, w swej istocie ponawiając argumenty i uzasadnienie zawarte w odwołaniu. Między innymi zwrócił uwagę na okres sześćdziesięciu miesięcy niewolniczej pracy wykonywanej ponad siły "już od [...]-stego roku życia", w warunkach wysiedlenia i przymusowego wywiezienia ze stałego miejsca pobytu, bez możliwości opuszczania terenu przez okres 5 lat pod groźbą surowych sankcji karnych. W jego ocenie Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. poszerzył grono poszkodowanych ubiegających się o przedmiotowe świadczenie pieniężne. Z treści skargi wynika, iż wnioskodawca domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko. W ocenie organu, który w tym zakresie odwołał się do stanowiska orzecznictwa wojewódzkich sądów administracyjnych, wydanie wyżej przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza automatycznego przyznania świadczeń wszystkim osobom wykonującym pracę przymusową, w związku z czym należy nadal badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej represji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Wniosek taki tutejszy Sąd wywiódł kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie wyznaczonym przez przepisy art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz.,1269 ze zm.) oraz art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej - p.p.s.a.). W zaskarżonej decyzji organ obszernie cytując treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 49/07 w istocie niewiele miejsca poświęcił analizie materiału dowodowego pod kątem oceny czy nastąpił fakt deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a wyżej powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. W zasadzie ograniczył się do odnotowania faktu wykonywania pracy przez skarżącego w B., w pobliżu miejsca zamieszkania (K.). W gruncie rzeczy zatem brak jest ustaleń i rozważań nad okolicznościami samej deportacji (przymusowej zmiany miejsca pobytu). Trybunał Konstytucyjny w powoływanym przez strony wyroku o sygn. K 49/07 stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił między innymi: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ten sposób Trybunał wskazał na znaczenie "wyrwania" z dotychczasowego środowiska osoby przymusowo wywiezionej w celu świadczenia pracy okupanta dla stwierdzenia czy podlegała ona deportacji w rozumieniu przepisów wyżej przywołanej ustawy. Zatem nie każde przymusowe przemieszczenie osoby w celu świadczenia przez nią pracy niewolniczej, lecz tylko takie, które powodowało zmianę miejsca pobytu (co najmniej ograniczenie możliwości opuszczenia nowego miejsca pobytu), centrum życiowego danej osoby, powiązanego z faktycznym pozbawianiem (znacznym ograniczeniem) możliwości kontaktu z rodziną, domem i dobytkiem w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Warto także zauważyć, iż pewne wątpliwości Trybunału z punktu widzenia zasady pewności prawa budziła także trafność zastosowania określenia "deportacja" w odniesieniu do rodzaju represji, który uprawnia do otrzymania świadczenia na podstawie badanej ustawy. Jak wyjaśnił Trybunał, "w języku potocznym deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w powołanym wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwł. do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów, zdaniem Trybunału, "wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty"). Dodatkowo należy także uwzględnić geograficzne i historyczne konotacje omawianych wyrażeń. O "zesłaniu" mówi się głównie w odniesieniu do przesiedleń na dalsze odległości w kierunku wschodnim w okresie od zaborów do czasów tuż powojennych, podczas gdy "wywiezienie na roboty" łączy się z raczej z przesiedleniami w kierunku zachodnim, dokonywanymi przez III Rzeszę w okresie II wojny światowej." Trybunał wyjaśnił także, iż w języku prawnym i prawniczym słowo "deportacja" występuje w nieco innym znaczeniu niż w ustawie o świadczeniu. "Po pierwsze, w odniesieniu do zdarzeń współczesnych deportacja jest odpowiednikiem określenia "wydalenie z terytorium polskiego". Deportacja w tym znaczeniu jest dokonywana w drodze indywidualnych decyzji administracyjnych wyłącznie w stosunku do cudzoziemców, przede wszystkim w sytuacji, gdy przebywają oni w Polsce nielegalnie (por. rozdział 8 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach, Dz. U. z 2006 r. Nr 234, poz. 1694, ze zm.). Różni się ona od ekstradycji, polegającej na wydaniu władzy obcego państwa osoby ściganej za przestępstwo (por. W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2004, s. 257; warto zauważyć, że art. 55 Konstytucji w obecnym brzmieniu dopuszcza także warunkowo ekstradycję obywatela polskiego). Po drugie (co w warunkach niniejszej sprawy ważniejsze), w odniesieniu do zdarzeń historycznych deportacja to szczególny rodzaj represji okresu wojennego lub powojennego (maksymalnie do 1956 r.), polegający na przymusowych przesiedleniach z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych (a nie gospodarczych) na tereny byłego ZSRR. Taka definicja wynika wprost z art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o kombatantach, w zbliżonym kontekście jest ona stosowana także w art. 1 ustawy z dnia 17 października 2003 r. o ustanowieniu Krzyża Zesłańców Sybiru (Dz. U. Nr 225, poz. 2230), art. 13 ust. 3 pkt 4-5 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka (Dz. U. Nr 180, poz. 1280, ze zm.; dalej: Karta Polaka) oraz preambule i art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz. U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532, ze zm.; dalej: ustawa o repatriacji). We wszystkich tych aktach prawnych - inaczej niż w ustawie o świadczeniu - określenie "deportacja" jest stosowane wyłącznie w odniesieniu do przesiedleń na terytorium ZSRR (a nie III Rzeszy), bez względu na miejsce zamieszkania danej osoby przed deportacją (por. zwłaszcza Karta Polaka i ustawa o repatriacji). Wyraźnie też podkreślone są pozagospodarcze przyczyny takich represji (por. zwłaszcza ustawa o kombatantach)." Z powyższego wynika, iż aktualnie, wobec odpadnięcia kryterium geograficznego, to jest wywiezienia poza terytorium polskiego państwa w jego przedwojennych (sprzed II Wojny Światowej) granicach, należy po prostu badać czy nastąpiła przymusowa zmiana miejsca pobytu osoby wywiezionej (wysiedlonej) w celu świadczenia pracy na rzecz okupantów wymienionych w omawianej ustawie. Dodać należy, iż w ocenie Sądu kwestie dotyczące losów rodziny osoby wywiezionej [...] Każde kryterium powoduje pewne uproszczenie. Stąd też przyjęcie wyrwania z dotychczasowego środowiska, przymusowego wywiezienia do pracy przymusowej powodującego rozłąkę z rodziną, nie powinno zależeć ani od skali odczuwania krzywdy przez daną osobę w miejscu świadczenia pracy przymusowej, ani też od tego, jakie następnie były losy rodziny deportowanego. W przekonaniu Sądu należy dążyć do posługiwania się kryteriami obiektywnymi (w tym również mieć na uwadze wiek osoby deportowanej). Prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy skierowanie skarżącego do pracy we wskazanej przez niego miejscowości (do B.), pobliskiej dotychczasowego miejsca zamieszkania - stałego pobytu (K.) spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż skarżący pracował w miejscowości pobliskiej jego dotychczasowego miejsca zamieszkania. wykonywana praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. W konsekwencji stwierdzić należy, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania takiego wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w wyżej przywołanym wyroku, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał również znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym zagadnieniem jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Uwzględniając powyższe uwagi skład orzekający uznał, że organ prowadząc postępowanie naruszył art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny . Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 §1 [...] 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak sentencji wyroku. Orzeczenie o kosztach jest uzasadnione treścią art. 200 p.p.s.a. /-/ E.Podrazik /-/ B.Drzazga /-/ W.Batorowicz