I OZ 191/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. [...] z siedzibą w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 23 lutego 2011 r. sygn. akt II SA/Sz 1116/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. [...] na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w Szczecinie z dnia [...] października 2010 r., [...] w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 1116/10 odmówił Stowarzyszeniu A. w S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. [...] na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w Szczecinie z dnia [...] października 2010 r. [...] w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w skardze z dnia 15 listopada 2010 r. A. [...], reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści wniosku, złożonego na urzędowym formularzu PPPr, wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zajmującym się między innymi krzewieniem wśród społeczeństwa wiedzy i kultury motoryzacyjnej oraz rozwojem popularnego i wyczynowego sportu samochodowego. Stowarzyszenie od chwili zaprzestania płatności przez Policję z tytułu przechowywania pojazdów praktycznie nie prowadzi działalności. Nie posiada żadnych środków finansowych ani majątku, ciążą na nim natomiast zobowiązania wobec ZUS i urzędu skarbowego z tytułu zaległych wynagrodzeń pracowniczych oraz niezapłaconych przez Policję faktur VAT. W oświadczeniu o majątku i dochodach Stowarzyszenie dodało, że nie posiada rachunku bankowego, a jego straty za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosły 33 371,52 zł. A. [...] w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego przedłożył między innymi statut stowarzyszenia uchwalony w dniu 5 września 2007 r., bilans za 2009 r., zestawienie obrotów i sald za 2009 r. W dołączonym oświadczeniu Prezes Stowarzyszenia stwierdził, że A. [...] nie zatrudnia obecnie żadnych pracowników, a bieżąca działalność, związana z prowadzeniem postępowań przed sądami, wykonywana jest społecznie przez członków. Stowarzyszenie nie posiada żadnej nieruchomości, ani prawa do lokalu, korzysta natomiast nieodpłatnie z pomieszczeń Zarządu Okręgowego Polskiego Związku [...]. W kolejnym oświadczeniu datowanym na dzień 3 lutego 2011 r. Prezes A. podał, że Stowarzyszenie posiada osobowość prawną, a członkowie zobowiązani są do płacenia składek członkowskich w wysokości 50 zł rocznie, ale z obowiązku tego nie wszyscy się wywiązują. Z załączonego wykazu członków A. [...] za ostatnie trzy lata wynika, że Stowarzyszenie liczy 28 osób, przy czym w 2008 r. składek nie opłaciło 12 osób, w 2009 r. – 14 osób, a w 2010 r. – 12 osób. Sąd I instancji uzasadniając odmowę przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy, stwierdził, że A. [...] jest masową organizacją automobilistów powołaną w celu popularyzowania sportu i turystyki samochodowej. Prowadzi działalność gospodarczą w zakresie określonym w załączniku do statutu, którego to załącznika Sądowi jednak nie przedłożył. Z powyższego wynika, że A. ma zagwarantowaną możliwość pozyskiwania środków finansowych z różnych źródeł. Mimo tego jedyną formą aktywności Stowarzyszenia od 2001 r. jest prowadzenie postępowań sądowych, a te ze swej istoty wymagają środków finansowych. Wnioskodawca utrzymuje się wyłącznie z symbolicznych składek członkowskich, których w ostatnich trzech latach nie opłaciła blisko połowa członków. WSA w Szczecinie podkreślił, że Stowarzyszenie mając zapewnioną w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową, nie może przerzucać na Skarb Państwa całości kosztów prowadzonych przez siebie postępowań sądowych. Nie zmienia tego okoliczność, że Stowarzyszenie złożyło ponad 70 skarg dotyczących przekazania podania do organu właściwego. Tym bardziej, że skargi te nie dotyczą działalności statutowej Stowarzyszenia, ale ubocznej działalności gospodarczej, która w założeniu miała przynosić dochody. Reasumując, Sąd I instancji podkreślił, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. [...], reprezentowany przez adwokata, domagając się zmiany tego orzeczenia poprzez zwolnienie skarżącego od obowiązku uiszczenia opłaty sądowej z tytułu wniesionej skargi. W ocenie skarżącego Sąd I instancji niedostatecznie rozważył wniosek Stowarzyszenia i dołączone do niego dokumenty. Przytoczone przez WSA w Szczecinie przepisy ustawy Prawo o stowarzyszeniach regulują wyłącznie możliwość i zakres, w jakim stowarzyszenie może pozyskiwać środki z prowadzenia działalności gospodarczej, ale nie opisują sposobu wyjścia z sytuacji kryzysowej, w jakiej znalazł się A. [...]. Nie zwrócono również uwagi na podstawowe aspekty działalności gospodarczej, a mianowicie, że zajęcia komornicze i nakazy egzekucyjne oraz zaległe zobowiązania wobec pracowników nie daje możliwości występowania w obrocie gospodarczym jako podmiotowi niewiarygodnemu. Z tych samych przyczyn A. nie może występować z wnioskami o dotacje na cele statutowe. Stowarzyszenie dodało, że A. [...] prowadził działalność gospodarczą niewyodrębnioną od działalności statutowej, a wypracowane zyski przeznaczał w całości na potrzeby statutowe, wydatkując je w obrębie roku obrachunkowego. Taka forma działania pozwalała przeznaczać całość zysku na cele statutowe, ale równocześnie nie dawała możliwości kumulowania środków na przyszłość. Wnioskodawca zakwestionował również stwierdzenie Sądu I instancji, że A. utrzymuje się ze składek swych członków. Środki, jakie posiada A. są wydatkowane na papier, tusz, znaczki, pełnomocnictwa i opłaty za sporządzenie corocznego bilansu. Cała działalność związana z postępowaniami przed sądami jest prowadzona społecznie. Gdyby Policja nie uchylała się od obowiązku zapłaty należnych Stowarzyszeniu kwot, tak jak czyniła to przez poprzednie lata, nie istniałaby konieczności wszczynania postępowań sądowych. Pismem z dnia 15 marca 2011 r. pełnomocnik A. [...] wniósł o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego za udział w postępowaniu zażaleniowym, zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. d rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- dalej powoływana jako P.p.s.a.), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a., możliwe jest zwolnienie osoby prawnej wnoszącej skargę od kosztów sądowych poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym w sytuacji, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przepis art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r.- Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), przewiduje możliwość uzyskiwania przez Stowarzyszenie środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. A. [...] ma również możliwość prowadzenia działalności gospodarczej. Nietrafny jest argument, że Stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej między innymi z uwagi na wydane wobec niego nakazy egzekucyjne. Nie można bowiem przerzucać na Skarb Państwa odpowiedzialności za błędne, a w konsekwencji rodzące obowiązek spłaty wierzycieli, działania Stowarzyszenia. Ponadto nawet pewne trudności związane z aktualną sytuacją nie mogą usprawiedliwiać całkowitej bierności Stowarzyszenia i niewykorzystania wszystkich, prawem zagwarantowanych możliwości pozyskania niezbędnych środków na spłatę ciążących na nim zobowiązań i pokrycie bieżących wydatków, w tym związanych także ze sporami sądowymi. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, str. 504). Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że Stowarzyszenie, jakim jest A. [...] w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. w postanowieniu z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08 oraz postanowieniu z dnia 19 września 2008 r. sygn. akt II OZ 955/08) członkowie Stowarzyszenia, przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie (między innymi w postępowaniu sądowoadministracyjnym), powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i w stosownym czasie zabezpieczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy- zgodnie z art. 2 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach- nie oznacza, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić działalności gospodarczej i to przynoszącej zyski. Wymóg niezarobkowego charakteru stowarzyszeń oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08). Zaniechanie prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobierania minimalnych składek czy pozyskiwania darowizn zmierza do przerzucenia kosztów i skutków własnej działalności na Skarb Państwa. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając niniejszą sprawę, doszedł do wniosku, że Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć wszystkie odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Wskazać należy, że Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się między innymi w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Nadto założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków Z powyższych względów należy podzielić wyrażone w przedmiotowej sprawie stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, że Stowarzyszenie nie wykazało, iż została spełniona określona w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przesłanka pozwalająca na przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Wniosek o przyznanie kosztów postępowania nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada wynikająca z art. 199 P.p.s.a, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Oznacza to, że co do zasady stronie, która poniosła koszty postępowania nie przysługuje zwrot kosztów. Wyjątki od tej zasady określa art. 200 – 204 P.p.s.a. Dlatego też w art. 209 P.p.s.a przyjęto unormowanie, iż wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę (art. 200 P.p.s.a.) oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a. Tak więc w innych przypadkach Sąd nie rozstrzyga o zwrocie kosztów postępowania. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji postanowienia.