I FZ 189/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. P. – D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Rz 45/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. P. – D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 1 grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za wrzesień 2005 r. postanawia: oddalić zażalenie 1. Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Rz 45/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie po rozpoznaniu wniosku I.P. – D. (dalej: "skarżąca") o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 1 grudnia 2011 r. w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za wrzesień 2005 r., oddalił wniosek. 2. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienie sąd I instancji, biorąc pod uwagę stan faktyczny sprawy wskazał, że brak było przesłanek przyznania prawa pomocy skarżącej w zakresie określonym w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r., poz. 270, dalej: "P.p.s.a."), a poniesienie ciężaru opłat sądowych w rozmiarze wynikającym z akt wszystkich spraw, w których skarżąca wniosła skargi (łącznie cztery skargi, w których wpisy sumując wynoszą: 1 416,00 zł) jest możliwe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ocena taka wynikała z analizy dokumentów przedłożonych w postępowaniu przez sądem I instancji, przede wszystkim z analizy dokumentów prowadzonej przez męża skarżącej działalności gospodarczej oraz wyciągów z rachunków bankowych i rachunków kart kredytowych. Sąd I instancji ustalił, że mąż skarżącej utrzymujący rodzinę, prowadzi działalność gospodarczą opodatkowaną ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych. Według zeznania rocznego PIT-28 jego przychody wynosiły odpowiednio 223 980,30 zł, a kwota należnego ryczałtu – 4 534 zł, za 2011 r. odpowiednio: 251 939,36 zł i 5 301 zł. Sąd I instancji wskazał, że z analizy deklaracji VAT-7K za 2011 r. dla tego podatku wynika, że nabycie towarów i usług wynosiło: 60 631 zł, 56 090 zł, 67 310 zł, 54 040 zł. W ocenie sądu I instancji zadeklarowana kwota dochodów pokrywa wyszczególnione we wniosku stałe wydatki rodziny. Sąd I instancji zaznaczył również, że na ocenę sytuacji majątkowej skarżącej w warunkach obowiązku uiszczenia kosztów sądowych od wniesionych skarg, nie miał wpływu fakt, że wnioskodawczyni jest zobowiązana regulować raty kredytu zaciągniętego na zakup samochodu, gdyż tego rodzaju wydatki nie są koniecznymi dla utrzymania siebie i rodziny, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. i nie było powodów do dawania im pierwszeństwa wobec ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W ocenie sądu I instancji nie była też możliwa weryfikacja oświadczonej we wniosku kwoty dochodów. Możliwa byłaby on w sytuacji, gdyby nadesłano remanent towarów handlowych. Natomiast ocena zgromadzonych dokumentów bankowych potwierdza, że sytuacja skarżącej nie stanowi przeszkody w partycypowaniu w kosztach niniejszego postępowania sądowego. Natomiast suma sald końcowych na rachunku używanym w działalności gospodarczej, nie mogła zostać uwzględniona jako miarodajna i świadcząca, że sytuacja skarżącej i jej rodziny mieści się w hipotezie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Z analizy wskazanego rachunku, będącego najistotniejszym w sprawie, poza wpłatami kwot podatków do urzędu skarbowego i opłatami na ubezpieczenie społeczne i zakupami paliwa i prowizją, brak jest uwidocznionych kwot pieniężnych związanych z innymi kosztami prowadzonej działalności. Sąd I instancji zważył, że argumentacja skarżącej o braku środków pieniężnych nie znajduje również uzasadnienia w konfrontacji z wyciągami na rachunkach posiadanych kart kredytowych, a w świetle powyższego nie do obrony okazał się argument skarżącej o braku środków pieniężnych na uiszczanie opłat sądowych w związku z prowadzonym sporem. Z przedstawionych okoliczności wynikało, że skarżąca jest osobą niepracującą, ale nie powołuje się ani na status osoby bezrobotnej bezskutecznie poszukującej pracy, ani nie odwołuje się do sytuacji nadzwyczajnych, wykluczających możliwość podjęcia pracy zarobkowej. Biorąc powyższe pod uwagę sąd I instancji wywnioskował, że sytuacja materialna rodziny skarżącej pozwala na niepodejmowanie przez nią zarobkowania, a to nie pozostawało obojętne dla sprawy o udzielenia zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych związanych z powadzonym postępowaniem. 3. Skarżąca, działając przez swojego adwokata, złożyła zażalenie na powyższe postanowienie z dnia 19 kwietnia 2012 r., zaskarżając je w całości oraz wnosząc o przyznanie prawa pomocy w części, tj. od opłat i wydatków sądowych. Postanowieniu zarzuciła naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 245 § 3 P.p.s.a. poprzez uznanie, iż na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału nie przysługuje skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym pomimo wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu skarżąca wykazuje, że nie zgadza się z postanowieniem sądu I instancji oraz zaznaczyła fakt, że wraz z dwójką dzieci w wieku szkolnym pozostaje na utrzymaniu męża oraz zaznaczyła, że nie jest w stanie ponieść niezbędnych kosztów przedmiotowego postępowania sądowego. Skarżąca przypomniała, że wniosła w sumie cztery skargi. Wskazała, że nie zadeklarowała żadnego majątku, a jej rodzina mieszka w mieszkaniu lokatorskim, jako obciążenia wykazała kredyt na zakup samochodu – 1441,79 zł, koszty utrzymania mieszkania miesięcznie czynsz – 550 zł, opłaty za gaz i energie elektryczna – 300 zł i 150 zł, koszty wyżywienia ok. 1000 zł oraz wskazała, że dochody męża z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wynoszą 4000 zł miesięcznie. Zaznaczyła również, że na wezwanie sądu I instancji złożyła dodatkowe oświadczenie o stanie majątkowym i możliwościach płatniczych, oraz nadesłała wyciągi z rachunków bankowych i kart kredytowych oraz dokumentację finansową prowadzonej działalności gospodarczej, z których wynikają obciążenia z zaciągniętych kredytów oraz salda końcowe kont, które przedstawiają brak wystarczających środków na pokrycie niezbędnych kosztów. Skarżąca przypomniała, że referendarz sądowy dokonując oceny zebranego materiału dowodowego, nie stwierdził zaistnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i w związku z powyższym złożyła sprzeciw na jego postanowienie. Sąd I instancji stwierdził, po rozpoznaniu sprzeciwu, że brak było przesłanek do przyznania praw pomocy, w zakresie poniesienia ciężaru opłat sądowych w rozmiarze wynikającym z akt wszystkich spraw. Skarżąca podnosi, że w postanowieniu oddalającym jej wniosek błędnie sąd I instancji wskazał, że nie może zgodzić się ze skarżącą, analizując wyciągi z rachunków bankowych i kart kredytowych, że ciężar poniesienia koniecznych kosztów sądowych wpłynie negatywnie na poziom egzystencji skarżącej i jej rodziny. Błędnie zatem uznał sąd I instancji, że w dyspozycji skarżącej znajdują się kwoty pozwalające na poniesienie kosztów sądowych, a skarżąca nie wymaga wsparcia w postaci przyznania we wnioskowanym zakresie prawa pomocy. Skarżąca powołując się na art. 246 i art. 255 P.p.s.a. wskazała, że z analizy przedłożonych dokumentów źródłowych wynika, że sytuacja finansowa skarżącej uzasadnia przyznanie praw pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. 5. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP (Dz. U. 1997 r., Nr. 78, poz. 483). Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Natomiast strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. 6. Biorąc powyższe pod uwagę należy wskazać, że skarżąca, tak jak słusznie ocenił to sąd I instancji, nie wykazała, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w tej sprawie, a biorąc pod uwagę zgromadzone dokumenty należy wskazać, że jest ona w stanie wygospodarować odpowiednie środki ze źródeł, którymi dysponuje wraz ze swoim mężem prowadzącym działalność gospodarczą, na poniesienie kosztów związanych ze swoim udziałem w toczącym się postępowaniu sądowym. Należy zatem zauważać, że sąd pierwszej instancji, rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy, przeanalizował dokumenty i oświadczenia przez nią przedstawiane. Należy wskazać, że skarżąca nie wykazała w sposób wiarygodny i przekonujący, aby obiektywnie nie była w stanie ponieść kosztów sądowych, o zwolnienie których ubiega się oraz aby zachodziły okoliczności uzasadniające przerzucanie tych kosztów na Skarb Państwa. Przedstawiona przez skarżącego sytuacja finansowa nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że nie ma on możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Wobec powyższego zasadnie sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że skarżąca nie spełnia warunków do zwolnienia od kosztów sądowych i jest w stanie ponieść koszty sądowe ograniczające się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożonej przez skarżącą. Nie można bowiem zapominać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a Wreszcie należy wskazać, mając powyższe rozważania na uwadze, że w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w zaskarżonym postanowieniu sąd pierwszej instancji właściwie ocenił wniosek. Skarżąca nie wykazała bowiem w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Wbrew jej twierdzeniom nie doszło do naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał rzetelnej analizy wniosku o przyznanie prawa pomocy i zawartego w nim oświadczenia o majątku i dochodach, a także dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy. W tej sytuacji zatem, odnosząc powyższe okoliczności wynikające z akt sprawy, argumentacja zażalenia wskazująca na brak możliwości uiszczenia wpisu sądowego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie znajdują jakiegokolwiek uzasadnienia. 7. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca w przedmiotowej sprawie nie wykazał – jak wymaga tego przepis – że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że w rozpatrywanym zażaleniu jego autor nie odniósł się do konkretnych argumentów wymienionych przez Sąd I instancji jako przemawiających przeciwko uwzględnieniu wniosku. Tym samym stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie zostało w żaden sposób podważone, a dokonana w zaskarżonym postanowieniu ocena sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego nie została w istocie zakwestionowana jako nieprawidłowa. W zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie. Argumentacja zawarta w zażaleniu sprowadza się w znacznej mierze do subiektywnej oceny postanowienia i opisu dotychczasowego przebiegu sprawy w zakresie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd I instancji słusznie zwrócił uwagę, że skarżąca posiada stałe źródło dochodów w postaci dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej przez jej męża oraz na fakt, że skarżąca pozostaje osobą niepracującą, ale nie powołuje się ani na statusu osoby bezrobotnej ani na nadzwyczajne okoliczności wykluczające możliwość podjęcia pracy zarobkowej. Ogół przedstawionych okoliczności wskazuje, że brak było podstaw do uznania, że konieczność poniesienia kosztów sądowych będzie stanowić dla skarżącej barierę w dostępie do sądu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stan majątkowy skarżącej, a w szczególności fakt, iż w latach poprzedzających w związku z prowadzoną przez męża skarżącej działalnością gospodarczą osiągał on znaczne dochody, które pozwoliły na bieżące regulowanie wszelkich zobowiązań wynikających z zaciągniętych kredytów, kart kredytowych, utrzymania mieszkania i rodziny oraz zobowiązań wynikających z prowadzonej działalności gospodarczej, nie uzasadniały przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 8. Odnosząc się natomiast do wskazanych wydatków ponoszonych przez skarżąca na spłatę rat kredytu zaciągniętego na zakup samochodu należy zauważyć, jak słusznie to wskazał również sąd I instancji, że wydatki te nie mogą mieć wpływu na ocenę przesłanek przyznania prawa pomocy, jako że obciążenia z nim związane nie są zaliczane do niezbędnych kosztów utrzymania. Bank natomiast udzielając kredytu uznał, że kondycja finansowa jest na tyle dobra, że istnienie zdolność kredytowa pozwalająca na regulowanie zaciągniętych zobowiązań. Po drugie, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż zobowiązania cywilnoprawne strony nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez nią postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb nie zasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby zostałby przerzucony na współobywateli". Zgodnie bowiem z poglądem doktryny nie można, stosując prawa pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (tak też postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 97/11). Z tego powodu ponoszenie wydatków, które mają na celu zaspakajanie innych niż niezbędne koszty związane z utrzymaniem, nie mogą być argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy. 9. Reasumując powyższe rozważania, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sąd pierwszej instancji, wydając zaskarżone postanowienie nie naruszył przepisów obowiązującego prawa. Opłacenie przez skarżącą wpisu należnego w niniejszej sprawie nie spowoduje uszczerbku w utrzymaniu koniecznym dla skarżącej i jej rodziny. Przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie została w kontrolowanej sprawie spełniona. W tym stanie rzeczy sąd pierwszej instancji zobligowany był oddalić wniosek skarżącej, co też uczynił, stosownie do przepisów obowiązującego prawa. 10. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.