I OZ 224/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Sz. w Sz. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 28 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 1097/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A.Sz. w Sz. na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w Sz. z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego postanawia: 1. oddalić zażalenie; 2. oddalić wniosek A.Sz. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 28 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 1097/10 odmówił S.A. w Sz. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze jego skargi na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w Sz. z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że z treści złożonego na urzędowym formularzu PPPr wniosku wynika, że S.A. w Sz. jest stowarzyszeniem zajmującym się m.in. krzewieniem wśród społeczeństwa wiedzy i kultury motoryzacyjnej oraz rozwojem popularnego i wyczynowego sportu samochodowego. Stowarzyszenie od chwili zaprzestania płatności przez Policję z tytułu przechowywania pojazdów nie prowadzi działalności. Nie posiada żadnych środków finansowych ani majątku, ciążą na nim natomiast zobowiązania wobec ZUS i urzędu skarbowego z tytułu zaległych wynagrodzeń pracowniczych oraz niezapłaconych przez Policję faktur VAT. W oświadczeniu o majątku i dochodach wnioskodawca podał, że nie posiada rachunku bankowego, a jego straty za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosły 33 371,52 zł. Natomiast z oświadczenia Prezesa Stowarzyszenia wynika, że stowarzyszenie nie zatrudnia obecnie żadnych pracowników, a bieżąca działalność, związana z prowadzeniem postępowań przed sądami, wykonywana jest społecznie przez członków. Stowarzyszenie nie posiada żadnej nieruchomości, ani prawa do lokalu, korzysta natomiast nieodpłatnie z pomieszczeń Zarządu Okręgowego Polskiego Związku Motorowego. Wskazał również, że członkowie ww. stowarzyszenia zobowiązani są do płacenia składek członkowskich w wysokości 50 zł rocznie, ale z obowiązku tego nie wszyscy się wywiązują. Z załączonego wykazu członków A.Sz. za ostatnie trzy lata wynika, że Stowarzyszenie liczy 28 osób, przy czym w 2008 r. składek nie opłaciło 12 osób, w 2009 r. – 14 osób, a w 2010 r. – 12 osób. Wyjaśnił, ze jedynym źródłem przychodów stowarzyszenia są wpłaty członków z tytułu wpisowego i składek, które w 2010 r. wyniosły 620 zł. Przy czym, z tytułu członkowstwa w Polskim Związku Motorowym A.Sz. wnosi na jego rzecz składki (w roku 2010 w kwocie 5 zł od osoby), w zamian za co, członkowie stowarzyszenia otrzymują prawo do świadczeń wynikających z wewnętrznych uregulowań PZM. Sąd pierwszej instancji odwołując się do treści art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej P.p.s.a.) wyjaśnił, że założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. Podkreślił, iż zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. Ponadto stowarzyszenie ma możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, a dochód z takiej działalności może posłużyć do realizacji celów statutowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie podkreślił, że A.Sz. jest masową organizacją automobilistów powołaną w celu popularyzowania sportu i turystyki samochodowej. Prowadzi działalność gospodarczą w zakresie określonym w załączniku do statutu, którego to załącznika Sądowi jednak nie przedłożył. Oznacza to, że wnioskodawca ma zagwarantowaną możliwość pozyskiwania środków finansowych z różnych źródeł. Mimo tego jedyną formą aktywności stowarzyszenia od 2001 r. jest prowadzenie postępowań sądowych, które wymagają nakładów i środków. Wnioskodawca utrzymuje się wyłącznie z symbolicznych składek członkowskich, których w ostatnich trzech latach nie opłaciła blisko połowa członków. W ocenie Sądu pierwszej instancji, skoro A.Sz. ma zapewnioną w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową, to nie może przerzucać na Skarb Państwa całości kosztów prowadzonych przez siebie postępowań sądowych. Nie zmienia tego okoliczność, że stowarzyszenie złożyło 72 skargi, które nie dotyczą jej działalności statutowej, lecz prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślił, że już od 2001 r. Stowarzyszenie nie otrzymuje wynagrodzenia za przechowanie pojazdów na parkingu który prowadziło, a mimo tego nie podjęło żadnych kroków mających na celu zapewnienie środków finansowych na bieżącą działalność, czy pokrycie kosztów związanych z postępowaniami sądowymi. W tej sytuacji przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, poprzez uzyskanie zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Wnioskodawca powinien się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. odmówił wnioskodawcy przyznania pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego A.Sz., reprezentowany przez adwokata, z wnioskiem o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie wnioskodawcy od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego z tytułu wniesionej skargi oraz przyznanie kosztów zastępstwa procesowego z tytułu sporządzenia i wniesienia zażalenia według norm przepisanych. W uzasadnieniu zażalenia stwierdził, że Sąd pierwszej instancji niedostatecznie rozważył wniosek A.Sz. i dołączone do niego dokumenty. Wskazał, że przepisy cyt. ustawy - Prawo o stowarzyszeniach regulują wyłącznie kwestię możliwości i zakresu, w jakim stowarzyszenie może pozyskiwać środki z prowadzenia działalności gospodarczej, ale nie opisują sposobu wyjścia z sytuacji kryzysowej w jakiej znalazł się wnioskodawca. Podkreślił, że zajęcia komornicze i nakazy egzekucyjne oraz zaległe zobowiązania wobec pracowników nie dają mu możliwości występowania w obrocie gospodarczym jako podmiotowi wiarygodnemu. Z tych samych przyczyn stowarzyszenie nie może występować z wnioskami o dotacje na cele statutowe. Autor zażalenia wyjaśnił, że stowarzyszenie prowadzi działalność gospodarczą niewyodrębnioną od działalności statutowej, a wypracowane zyski przeznaczał w całości na potrzeby statutowe, wydatkując je w obrębie roku obrachunkowego. Taka forma działania pozwalała przeznaczać całość zysku na cele statutowe, ale równocześnie nie dawała możliwości kumulowania środków na przyszłość. Zakwestionował również stwierdzenie, że A.Sz. utrzymuje się ze składek swych członków, gdyż środki, jakie posiada są wydatkowane na papier, tusz, znaczki, pełnomocnictwa i opłaty za sporządzenie corocznego bilansu. Wyjaśnił, że działalność związana z postępowaniami przed sądami jest prowadzona społecznie i wynika z uchylania się przez Policję od obowiązku zapłaty należności pieniężnych za wykonaną usługę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej zasady stanowi instytucja prawa pomocy. Stosownie do art. 246 § 2 powołanej ustawy, osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (pkt 2). W niniejszej sprawie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wystąpił A.Sz. w Sz., działający w formie stowarzyszenia. W związku z powyższym, przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 33 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r.- Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej (ust. 1). Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (ust. 2). Ponadto Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach). W sprawie bezsporne jest, że A.Sz. utrzymuje się ze składek członkowskich oraz przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej, z którą to działalnością związane jest postępowanie sądowe w tej sprawie. W ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego jako nietrafne należy ocenić stanowisko autora zażalenia, że Stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej m.in. z uwagi na wydane wobec niego nakazy egzekucyjne. Nie można bowiem przerzucać na Skarb Państwa odpowiedzialności za działalność Stowarzyszenia związanej z obowiązkiem spłaty jego wierzycieli. Omawiane trudności związane z aktualną sytuacją wnioskodawcy nie mogą usprawiedliwiać jego całkowitej bierności i niewykorzystania wszystkich, prawem zagwarantowanych możliwości pozyskania niezbędnych środków na uregulowanie ciążących na nim zobowiązań, a także pokrycie wydatków związanych ze sporami sądowymi wynikającymi z prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Podkreślić należy, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, str. 504). Stowarzyszenie, a zwłaszcza stowarzyszenie prowadzące działalności gospodarczą powinno w ramach planowanych wydatków, zabezpieczyć odpowiednie środki finansowe na realizację swoich praw przed sądem (por. postanowienie NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08 oraz postanowienie NSA z dnia 19 września 2008 r. sygn. akt II OZ 955/08) Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy- zgodnie z art. 2 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach- nie oznacza, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić działalności gospodarczej i to przynoszącej zyski. Wymóg niezarobkowego charakteru stowarzyszeń oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08). Celem prowadzonej przez stowarzyszenie działalności gospodarczej jest więc wspieranie realizacji jego celów statutowych. W związku z powyższym, skoro w wyniku prowadzenia przez stowarzyszenie działalności gospodarczej zachodzi konieczność wniesienia skargi do sądu i poniesienia wydatków związanych z uiszczeniem wpisu sądowego, przy jednoczesnym zaniechaniu prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobierania minimalnych składek, czy pozyskiwania darowizn, to uznać należy, iż nie korzysta ono z podstawowych instrumentów zmierzających do pokrycia kosztów postępowania. W tej sytuacji przyznanie prawa pomocy byłoby równoznaczne, z przerzuceniem kosztów i skutków działalności gospodarczej stowarzyszenia na Skarb Państwa. Wyjaśnić należy, że założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie tym które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania środków niezbędnych na ten cel. W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 193 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w pkt 1 postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia zawartego w zażaleniu wniosku o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego z tytułu sporządzenia i wniesienia zażalenia. Zgodnie z art. 209 P.p.s.a. wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny, nie jest zatem uprawniony do zasądzenia zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego w orzeczeniu, które nie jest jednym z orzeczeń, o których mowa w art. 209 P.p.s.a.