II GZ 102/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. P. A. Spółki z o.o. w L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. W. z dnia 29 grudnia 2011 r., sygn. akt II SA/Go 757/10 w zakresie oddalenia wniosku w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. P. A. Spółki z o.o. w L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w R. z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie międzynarodowego transportu drogowego bez wymaganej licencji postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2011 r., sygn. akt II SA/Go 757/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W. odmówił W. P. A. Sp. z o.o. w L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. P. A. Sp. z o.o. w L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w R. z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie międzynarodowego transportu drogowego bez wymaganej licencji. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że skarżąca przy piśmie z dnia [...] września 2011 r. załączyła formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podając w uzasadnieniu, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej spowodowanej uszkodzeniem pojazdów wykorzystywanych w prowadzonej działalności gospodarczej, a także wysokimi należnościami publicznoprawnymi (podatki, opłaty). Postanowieniem z dnia 3 października 2011 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy, uznając, że jej wniosek nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Referendarz zwrócił też uwagę, że skarżąca uiściła wpis od skargi w wysokości 320 zł i nie sposób przyjąć, że nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 160 zł i zażalenia w kwocie 100 zł, mając na uwadze fakt, że na rachunku bankowym spółki zgromadzona została kwota 26.882,27 zł. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 grudnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W. również nie przychylił się do wniosku skarżącej ustalając, że na dzień 19 września 2011 r. skarżąca posiadała na rachunku bankowym środki pieniężne w kwocie 26.882,27 zł. Z przedłożonych dokumentów wynika, że spółka posiada kapitał zakładowy w wysokości 50.010 zł, wartość środków trwałych wynosi 165.433,05 zł, a wysokość straty wynosiła 131.70,80 zł. Przedłożone przez skarżącą faktury za miesiąc lipiec i wrzesień 2011 r. na dowód poniesionych przez nią wydatków związanych z eksploatacją środków transportu spółki opiewają na łączną kwotę 6.050 zł. Zdaniem Sądu I instancji, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, ponieważ biorąc pod uwagę wysokość bieżących wydatków spółki, poniesienie kosztów uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 160 zł i zażalenia w najniższej z możliwych wysokości tj. 100 zł, nie przekracza zdolności płatniczych kapitałowej spółki prawa handlowego. Kwoty wpisów są niskie i niewątpliwie nie wiążą się ze znacznym obciążeniem finansowym podmiotu funkcjonującego w obrocie gospodarczym, utrzymującego pewien poziom płynności finansowej. Wprawdzie z przedłożonych dokumentów wynika, że aktualnie spółka wykazuje stratę. Jednakże ponoszenie straty nie oznacza spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i nie jest też równoznaczna z utratą płynności finansowej. Natomiast utrata płynności finansowej, przy braku też możliwości poniesienia kosztów sądowych w wysokości 260 zł uzasadniać powinna wystąpieniem przez zarząd spółki z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. W. P. A. Sp. z o.o. w L. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania wskazując, że Sąd I instancji nie rozważył posiadanych na koncie środków w kontekście całej sytuacji finansowej spółki. Nie rozważył, że w związku z profilem działalności spółki występują też wydatki, które mają pierwszeństwa w zapłacie. Sąd nie podał też prawnych motywów rozstrzygnięcia ani konkretnego przepisu, na podstawie którego odmówił przyznania prawa pomocy. Błędnie założył, że powszechną praktyką i celem głównym prowadzącej działalność gospodarczą są spory sądowe, dlatego od osób prawnych toczących spory sądowe należy wymagać zapobiegliwości i przezorności w zdobywaniu środków finansowych na koszty sądowe. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10) W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, który stwierdził iż skarżąca spółka nie wykazała, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną strony i przeanalizował bilans zysków i strat. W oparciu o powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sytuacja finansowa skarżącej Spółki nie wskazuje na utratę przez nią płynności. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z nadesłanych dokumentów wynika bowiem, że spółka wciąż prowadzi działalność gospodarczą i brak jest jakichkolwiek informacji, aby utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez stronę skarżącą strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za ostatni rok obrotowy w wysokości 131.704,80 zł (a nie jak ustalił Sąd I instancji w wysokości: 131.70,80 zł), gdyż strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Trafny, aczkolwiek niemający wpływu na zmianę powyższej oceny, jest natomiast zarzut kwestionujący stanowisko Sądu I instancji co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji posiadał wystarczający materiał do kompleksowej analizy sytuacji majątkowej skarżącej spółki i w oparciu o zgromadzone dokumenty dokonał jej prawidłowej oceny. Na marginesie dodać należy, że istnieje możliwość ponownego wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.