II OSK 1891/11

Dnia 8 lutego 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Gliniecki sędzia NSA Barbara Adamiak sędzia del. WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Łukasz Pilip po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 24 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Lu 41/11 w sprawie ze skargi R. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego od R. W. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 41/11, po rozpoznaniu skargi R. W., na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2010 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich, uchylił zaskarżoną decyzję oraz przyznał adwokatowi M. C. od Skarbu Państwa ( Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55, 20 złotych należnego podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu wyroku podano, iż decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek R. W., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2010 r., nr [...], o odmowie przyznania mu uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że R. W. wniósł o przyznanie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 2 ust. 31 ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego tj. z tytułu "dawania schronienia osobom narodowości żydowskiej, za których ukrywanie w latach 1939 – 1945 groziła kara śmierci". Odmawiając uwzględnienia wniosku organ wyjaśnił, że przesłankę "dawania schronienia" należy rozumieć jako działanie świadome, trwające pewien czas, ukierunkowane na uratowanie życia, polegające na "udostępnieniu miejsca, którym się dysponuje", "braniu na siebie ciężaru i ryzyka podjętej decyzji", "obowiązku dostarczania żywności, środków medycznych oraz innych niezbędnych rzeczy". Tymczasem, w okresie okupacji skarżący był dzieckiem w wieku 4 -10 lat, a więc nie można przyjąć, że "dawał schronienie", zwłaszcza, że ze znajdującego się w aktach sprawy oświadczenia W. P. i C. B. wynika, że to "rodzina strony (a więc nie sam skarżący) zaopatrywała osoby narodowości żydowskiej w jedzenie i odzież." W skardze na powyższą decyzję R. W. wniósł o jej uchylenie, podnosząc, iż nie można odmówić przyznania mu uprawnień kombatanckich tylko z tego powodu, że w okresie okupacji był niespełna 10-letnim dzieckiem. Istotne bowiem było to, że z uwagi na udzielenie pomocy przez jego rodziców narażona była na prześladowania i niebezpieczeństwo cała rodzina, a więc również on. Powołując się na wyrok WSA we Wrocławiu w sprawie II SA/Wr 873/2001 wskazał, że pojęcie "dawania schronienia" należy interpretować zgodnie z jego znaczeniem potocznym jako "udzielenie, zapewnienie komuś miejsca, gdzie można się schronić bezpiecznie". Obejmuje ono również takie czynności jak opiekowanie się, troszczenie, doglądanie, dbanie o kogoś. Wskazał, że Żydzi, którym wraz z rodzicami pomagał, ukrywali się nie tylko za polem, ale także w stodole i w piwnicy, co mogą potwierdzić świadkowie – F. P., R. G. i J. B. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uznając skargę za zasadną, stwierdził, iż organ wydając zaskarżoną decyzję błędnie oparł się na założeniu, iż dzieci nie mogły "dawać schronienia" - w rozumieniu art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 1997 r., Nr 142, poz. 950 ze zm.) - dlatego uprawnienia kombatanckie im nie przysługują. Przepis ten stanowi, że za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939 – 1945 ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej – groziła kara śmierci. W świetle tego przepisu, samo oparcie rozstrzygnięcia o kryterium wieku nie jest wystarczające do przyjęcia, że skarżący nie udzielał w okresie okupacji schronienia osobom narodowości żydowskiej. Sąd powołując się na orzecznictwo stwierdził, generalne odwoływanie się do kryterium wiekowego nie może być uznane za wystarczające i stanowić podstawy odmowy uznania z uwagi na młody wiek, danej działalności za kombatancką bądź równorzędną z kombatancką. W każdym przypadku wiek osoby ubiegającej się o status kombatanta powinien być indywidualnie rozważany w oparciu o wszechstronną ocenę rodzaju oraz miejsca i czasu działalności, świadczących łącznie o dojrzałości tej osoby. Sąd stwierdził, iż ze względu na lakoniczne stwierdzenie organu, że rodzina strony zaopatrywała osoby narodowości żydowskiej w jedzenie i odzież, nie można ustalić rodzaju czynności pełnionych przez skarżącego, więc nie można wykluczyć, że w latach okupacji pomimo swojego młodego wieku (ok. 10 lat), skarżący był już na tyle dojrzały, by mógł świadomie pomagać osobom narodowości żydowskiej. Sąd wskazał, iż w orzecznictwie podkreśla się, iż dawanie w latach 1939 – 1945 schronienia osobom narodowości żydowskiej wiązało się przede wszystkim z odpowiedzialnością zbiorową. Pomimo bowiem, iż o udzieleniu schronienia mogły decydować wyłącznie osoby świadome swojej decyzji, jako że udzielenie schronienia to działanie celowe, to jednak faktycznie kara śmierci za to groziła całej rodzinie, w tym również małoletnim dzieciom, które nie zawsze były świadome podejmowanego przez ich opiekunów ryzyka. Niemniej, jeśli dzieci te zamieszkiwały razem z rodzicami, czy innymi osobami, które podjęły się udzielenia schronienia osobom szczególnie prześladowanym przez okupanta, w tym osobom narodowości żydowskiej, to również one były narażone na śmierć. Nawet więc, jeśli dzieci takie wykonywały jedynie czynności pomocnicze względem chronionych osób, np. udzielały im pożywienia, informowały o nadchodzącym niebezpieczeństwie, dokonywały opatrunków, nie decydując bezpośrednio o udzieleniu schronienia, to ze względu na groźbę śmierci, jaka wisiała nad całą rodziną, również takim dzieciom przysługują – na podstawie art. 2 ust. 31 ustawy o kombatantach - uprawnienia kombatanckie. Sąd I instancji uznał, że zaskarżona decyzja jest wadliwa, skoro skarżącemu odmówiono przyznania uprawnień kombatanckich tylko z tego powodu, że okresie okupacji "miał on 4 -10 lat". Dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) p.p.s.a. zaskarżoną decyzję uchylił. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Sprawa Kombatantów i Osób Reprezentowanych, zaskarżając go w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art.2 pkt 31 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( Dz. U. z 2002 r. nr 42, poz. 371 z zm.) polegającą na niewłaściwym przyjęciu, iż przepis ten może mieć zastosowanie do oceny sytuacji prawnej osoby, która jako kilkuletnie dziecko, przebywające pod opieką i władzą rodzicielską swoich rodziców, nie mogła mieć wpływu na decyzję o " dawaniu schronienia" osobom narodowości żydowskiej. Wskazując na powyższe organ na podstawie art. 188 p.p.s.a. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż z art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach w którym użyto pojęcia "dawania schronienia" jako konkretnej formie działalności, o której mowa w powołanym art. 2, wynika, iż do uzyskania uprawnień kombatanckich wymagane jest wykazanie określonej formy aktywności. Przez pojęcie dawania schronienia, jak wskazał NSA w wyroku z dnia 10 kwietnia 2002 r., sygn. akt V SA 2224/01, należy rozumieć udostępnianie miejsca, w którym osoby ukrywające się mogły przebywać i ukrywać się. Właściwa wykładnia powołanego wyżej przepisu powinna uwzględniać fakt, że osoby ukrywające brały na siebie ciężar i ryzyko podjętej decyzji. Na nich spoczywał obowiązek dostarczania żywności, odzieży przy czym tego rodzaju działalność powinna trwać przez pewien czas, i być ukierunkowana na uratowanie życia zagrożonym osobom. Zdaniem skarżącego kasacyjnie organu, wnioskodawca z uwagi na wiek nie mógł podjąć stanowczego aktu woli w braniu czynnego udziału w dawaniu schronienia osobom narodowości żydowskiej. W związku z tym trudno przyjąć, aby Roman Wór mógł podjąć rzeczywisty sprzeciw wobec okupanta, rozumiany jako działalność świadomie ryzykowana życiem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna organu zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 2 pkt 31 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( Dz. U. z 1997 n 142, poz. 950 ze zm.) za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osób, za których ukrywanie w latach 1939-1045 ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej – groziła kara śmierci. Wymaga podkreślenia, iż pojęcie " dawanie schronienia", o którym mowa w cytowanym wyżej art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach było przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2002 r., sygn. akt V SA 2224/01 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, iż przez pojęcie dawania schronienia należy rozumieć udostępnianie miejsca, w którym osoby ukrywające się mogły przebywać i ukrywać się. Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn., akt II OSK 58/ 09, w którym przyjął, że udzielanie schronienia to zapewnie miejsca, gdzie można się bezpiecznie schronić, ukryć. Zatem dawanie schronienia, o czym mowa w dyspozycji w/w przepisu uznać należy, za udzielanie bezpiecznego schronienia. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni te poglądy podziela, stąd za usprawiedliwiony jest zarzut organu, iż w okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd pierwszej instancji dokonał wadliwej wykładni powołanej wyżej art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach. W kontekście powyższego stwierdzić należy, iż poza rozważaniami Sądu pierwszej instancji pozostała kwestia dotycząca przesłanki " dawania schronienia" osobom narodowości żydowskiej, której spełnienie w świetle brzmienia powołanego wyżej przepisu stanowi podstawowy warunek przyznania uprawnień kombatanckich. Zauważyć należy, iż z ustaleń poczynionych przez organ wynika, że osoby narodowości żydowskiej, którym rodzina J. W. dostarczała żywność i odzież, ukrywały się w schronie w lasku, niedaleko pola rodziców wnioskodawcy. W świetle tych okoliczności faktycznych w pierwszej kolejności Sąd pierwszej instancji powinien poddać ocenie czy została spełniona podstawowa przesłanka z art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach. Dopiero stwierdzenie ziszczenia się tej przesłanki daje podstawę do dalszych rozważań, czy wnioskodawcy, pomimo jego małoletności w owym czasie, mogą być przyznane uprawnienia kombatanckie. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Od zasądzenia kosztów odstąpiono na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a.