II FZ 315/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 kwietnia 2011 r. sygn. akt I SO/Gd 12/10 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 16 listopada 2010 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt I SO/Gd 12/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniosek I. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym: I. R. w skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku zwróciła się z wnioskiem o zwolnienie od kosztów postępowania. Następnie wnioskodawczyni rozszerzyła swoje żądanie wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub doradcy podatkowego. Postanowieniem z dnia 25 marca 2011 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, które wobec wniesionego sprzeciwu utraciło moc. W uzasadnieniu wniesionego sprzeciwu I. R. wskazała, że przesłała całą dokumentację o jaką była wzywana przez referendarza sądowego. W związku z powyższym niezrozumiałe jest, w ocenie wnioskodawczyni, stanowisko Sądu odmawiające przyznania jej prawa pomocy w sytuacji, gdy spełnia wszelkie wymogi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w zaskarżonym postanowieniu z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt I SO/Gd 12/10 powołując art. 245 par. 3 i art. 246 par. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej P.p.s.a.) wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej reguły ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i może być przyznane tylko w szczególnych, wyjątkowych sytuacjach. Sąd pierwszej instancji przyjął, że ze złożonego przez I. R. oświadczenia na urzędowym druku PPF wynika, że prowadzi ona samodzielne gospodarstwo domowe, nie osiąga dochodów, nie posiada jakiegokolwiek majątku, w tym nieruchomości, oszczędności, przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 euro. W wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego I. R. przedłożyła: odpis zeznania podatkowego złożonego na formularzu PIT-36 za rok 2010 (wraz z załącznikiem PIT-B), w którym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazała stratę w wysokości 30.648,26 zł, deklarując przychód w kwocie 281.049,67 zł oraz koszty jego uzyskania w kwocie 311.697,93 zł wraz z oświadczeniem, że prowadzi działalność gospodarczą, wypowiedzenie skarżącej umowy rachunku bankowego z dnia 12 sierpnia 2010 r. wraz z oświadczeniem, że nie posiada rachunków bankowych, oświadczenie w przedmiocie nieotrzymywania pomocy finansowej od rodziny oraz nieposiadaniu pojazdów mechanicznych, oświadczenie w przedmiocie wysokości miesięcznych kosztów utrzymania, z którego wynika, że są to koszty utrzymania placówki handlowej. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca nie wykazała, że znajduje się w wyjątkowej sytuacji materialnej, która obiektywnie uniemożliwia zgromadzenie środków potrzebnych na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżąca nie przedstawiła wszystkich dokumentów które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej analizy jej sytuacji finansowej. W szczególności wnioskodawczyni nie przedstawiła dokumentów księgowych dotyczących bieżących, miesięcznych kosztów i przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej prowadzonej pod nazwą Sklep Ogólnospożywczy I. R.. Na podstawie przedłożonego przez wnioskodawczynię rocznego zeznania podatkowego za rok 2010, w którym zadeklarowano stratę z tytułu wykonywanej działalności gospodarczej danych takich nie można zaś ustalić. Wnioskodawczyni w żaden sposób nie wyjaśniła statusu prawnego lokalu, w którym jest zameldowana i zamieszkuje tj. lokalu przy ul. L. [...] w G. Skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów dotyczących pochodzenia środków umożliwiających kontynuowanie działalności, nie wykazała, czy nadal ponosi straty. Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 12 kwietnia 2011 r. I. R. złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika. Skarżąca zarzuciła, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo odmówił przyznania prawa pomocy podczas, gdy spełnia ona przesłanki, gdyż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 par. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a.). Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Skarżąca samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, oszczędności oraz cennych ruchomości. Skarżąca prowadzi działalność gospodarczą z którego to źródła wykazała za 2001 r. stratę w wysokości 30648, 26 zł, przychód w kwocie 281049,67 zł i koszty uzyskania przychodu w kwocie 311697,93 zł. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 par. 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wnioskodawczyni została wezwana o przedłożenie dokumentów księgowych dotyczących bieżących kosztów i przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, przedstawienie statusu prawnego lokalu mieszkalnego, w którym jest zameldowana, dokumentów dotyczących pochodzenia środków umożliwiających kontynuowanie działalności gospodarczej. Z materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie zastosowała się do zaleceń tego wezwania. Skarżąca przedłożyła do akt sprawy o sygn. I SA/Gd 12/10 jedynie zeznanie podatkowe za 2010 r., wypowiedzenie umowy rachunku bankowego, oświadczenie w przedmiocie nieotrzymywania pomocy finansowej od rodziny, i w przedmiocie wysokości kosztów utrzymania placówki handlowej. Dokumenty określone w wezwaniu nie zostały złożone również na etapie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wskazać należy, że strona, na której ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy i analizy dokumentów przedstawionych przez skarżącą, o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 par. 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.