II FZ 369/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska- Nowacka po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A.C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 1 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Op 48/11 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi A.C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 29 listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie wniosku o zwrot nienależnie uiszczonych wpłat wraz z odsetkami postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dna 1 czerwca 2011 r. ,I SA/Op 48/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił A.C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych. Skarżący wnioskował o częściowe zwolnienie go z kosztów sądowych (wpisu od skargi, ustalonego na 320 zł). Z oświadczenia zawartego w urzędowym formularzu wynikało, że skarżący w wyniku powodzi mającej miejsce w 2010 r. poniósł znaczne ( wycenione przez niego na 70 000 zł) szkody. Ponadto wraz z żoną są i będą w niedalekiej przyszłości zobowiązani do uiszczenia wpisów od wielu skarg. Ponadto z powodu powodzi gospodarstwo rolne nie przynosi żadnych dochodów, a sam skarżący ponosi straty z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący oświadczył ponadto, że w gospodarstwie domowym pozostaje wspólnie z żoną M. C., a jedynymi osiąganymi obecnie dochodami są dochody żony z najmu mieszkań w wysokości 1 067 zł brutto. Na majątek jego i żony składają się dom mieszkalny o powierzchni 150 m 2, dwa lokale mieszkalne o powierzchni 19 i 24 m 2, nieruchomość o powierzchni 1,43 ha oraz samochód osobowy marki KIA o wartości 22 000 zł. Wspólnie z żoną małżonkowie obciążeni są kredytami bankowymi na kwotę 150 000 zł, a w lutym 2011 r. zaciągnęli następny kredyt. Wezwany w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) do przedłożenia dokumentów potwierdzających fakt poniesienia szkody w wyniku powodzi, ewentualnego odszkodowania, zeznań podatkowych, wyciągów z rachunków bankowych, dokumentów potwierdzających obciążenia kredytowe, oświadczeń o kosztach utrzymania wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość i o ewentualnych innych obciążeniach wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość skarżący przedłożył deklarację podatkową VAT-7K dotyczącą jego działalności gospodarczej w IV kwartale 2010r., zeznania PIT-28 za rok 2010 oraz zaświadczenie Burmistrza B. z dnia 2 czerwca 2010 r. o zalaniu wodami rzeki O. posesji położonej w B. przy ul. [...]. Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2011 r. referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący domagał się przyznania mu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi ponad 100 zł. Zarzucił, że nie uwzględniono faktu uiszczenia przez niego i żonę szeregu wpisów w innych sprawach sądowych rozstrzyganych przed tym sądem. Ponadto, jak wynika z akt sprawy I SA/Op 250/10 M.C. zapłaciła znaczny podatek od spadków i darowizn. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie Sąd wskazał, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony ( art.199 p.p.s.a.) Przytoczył treść art. 245 i art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wskazał, że celem tej instytucji jest zapewnienie stronie znajdującej się w ciężkiej sytuacji materialnej możliwości obrony jej praw przed sądem. Koszty sądowe finansowane są wówczas przez budżet państwa. Prawo pomocy winno w związku z tym być przyznawane jedynie w przypadkach, gdy zdobycie przez stronę środków na te koszty jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Sąd zwrócił dalej uwagę, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy musi z jednej strony uwzględnić wysokość obciążeń finansowych strony w danym postępowaniu, a z drugiej-możliwości finansowe strony w dniu składania wniosku. Wnioskodawca w tej sprawie nie wywiązał się z obowiązku pełnego udokumentowania i uzasadnienia podstaw do udzielenia prawa pomocy. Przede wszystkim nie przedłożył nawet informacji na temat kosztów ponoszonych przez niego i jego żonę na bieżące utrzymanie. Nie przedstawił wyciągów z rachunków bankowych, dokumentów dotyczących lokat i kredytów i ich spłaty. Nie uzupełnił zatem danych i dokumentów, których od niego żądano. Sąd nie może bazować jedynie na szczątkowych, niepotwierdzonych i do tego mało wiarygodnych danych zawartych we wniosku. Wątpliwości powstają choćby przy porównaniu wysokości kosztów ponoszonych w skali miesiąca w gospodarstwie domowym skarżącego z tytułu spłaty kredytów a wielkością dochodów uzyskiwanych w tym gospodarstwie. Posiłkując się oświadczeniem, złożonym na potrzeby prawa pomocy w sprawie I SA/Op 250/10 ustalono, że prowadzone wspólnie z żoną gospodarstwo domowe obciążone jest stałymi kosztami miesięcznymi w wysokości 3 490,78 z związanymi ze spłatą kredytów ( w P.- 2 195.01, C.- 845 zł, A. Bank – 450,77 zł), a dochody miesięczne według oświadczenia złożonego w tej sprawie wynoszą 1067 zł. Sprzeczności tych skarżący w żaden sposób nie wyjaśnił, co oznaczać może, że on bądź osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym mają inne źródła dochodów bądź korzystają z pomocy osób trzecich. Nie pozwalają one na ustalenie, jakimi faktycznie środkami finansowymi dysponuje skarżący zwłaszcza, że musi on ponosić także koszty związane z utrzymaniem. Nie wyjaśniona też pozostała kwestia, czym kierowały się instytucje bankowe, udzielając skarżącemu i jego żonie w lutym 2011 kolejnego kredytu. Sąd zwrócił także uwagę, że przedłożenie zaświadczenia Burmistrza B. o zalaniu posesji wodami O. nie stanowi dowodu na poniesienie strat z tym związanych. Sąd podkreślił, że wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na składającym wniosek. Nie wystarczy ogólnikowe powołanie się na trudną sytuację finansową. Skarżący w tej sprawie istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy nie wykazał. W zażaleniu na to postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 100 zł. W jego ocenie Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Podniósł, że Sąd przyjął wysokość obciążeń skarżącego z daty wcześniejszej ( opierając się na danych z innej sprawy), zaś wysokość dochodów- z daty złożenie wniosku o prawo pomocy. Ponadto powołując się na dane z innej sprawy pominął pozostałe informacje zawarte w tej sprawie, dotyczące m.in. stanu rachunków bankowych, braku lokat. Ponadto Sąd nie zauważył, że część kosztów (jak odsetki) stanowi koszty działalności gospodarczej, że przy ustalaniu kosztów działalności gospodarczej uwzględnia się także odpisy amortyzacyjne. Ponadto pominięto wyjaśnienie skarżącego, że nie jest w stanie podać kosztów utrzymania z uwagi na ich zmienność i zależność od posiadanych środków finansowych. W jego ocenie nie było także podstaw do zakwestionowania wiarygodności zaświadczenia o poniesieniu przez skarżącego szkody w wyniku powodzi. Niezasadnie także pominięto konieczność poniesienia kosztów postępowania w innych sprawach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji trafnie podkreślił, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w sprawie przez stronę ( art. 199 p.p.s.a.). Wyjaśnił także, że prawo pomocy, stanowiące odstępstwo od tej zasady, ma na celu zapewnienie prawa do sądu stronom, które z uwagi na stan majątkowy i finansowy nie mogą ich ponieść. Nie można zapominać, że koszty te pokrywane są wówczas z budżetu państwa. Przyznając prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych sąd winien zatem z jednej strony mieć na względzie, że wszelkie daniny mają charakter powszechny i każdy obywatel ma obowiązek ich ponoszenia z zachowaniem zasady równości, z drugiej zaś winien rozważyć, czy nieprzyznanie stronie zwolnienia od kosztów sądowych nie pozbawi jej zagwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu. Aby to ocenić, musi mieć niezbędne informacje dotyczące stanu finansowego i majątkowego, a w przypadku osoby fizycznej- także rodzinnego strony ubiegającej się o prawo pomocy. Wskazanie okoliczności, uzasadniających przyznanie pomocy państwa w pokryciu kosztów związanych z udziałem strony w postępowaniu sądowym należy do strony. Wynika to wprost z art. 246 § 1 p.p.s.a., w którym wskazując przesłanki przyznania prawa pomocy użyto ( w odniesieniu do strony) zwrotu "gdy wykaże". Jednocześnie ustawodawca określił, że wykazanie przesłanek ma nastąpić w drodze oświadczenia ( art. 252 § 1 p.p.s.a.), a gdy to okaże się niewystarczające dla sądu do oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy- poprzez jego uzupełnienie w zakresie wskazanym przez sąd i ewentualnie poparcie go dokumentami źródłowymi ( art. 255 p.p.s.a.). Przesłanką przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie przez tę osobę, że nie może ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązkiem wnioskodawcy jest zatem wykazanie, że mimo ograniczenia wszelkich wydatków do niezbędnego minimum i poczynienia wszelkich możliwych starań w celu pozyskania środków na koszty postępowania, nie może zgromadzić środków na koszty związane z jego udziałem w postępowaniu sądowym. Aby ocenić, czy taka sytuacja ma miejsce sąd musi zatem uzyskać od strony informację zarówno o posiadanym przez nią i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź zobowiązane do jej alimentacji majątku, w tym zasobach pieniężnych, jak i o wszelkich niezbędnych wydatkach, jakie związane są z koniecznym utrzymaniem. W interesie strony jest przedstawienie tych informacji w sposób na tyle jasny i dokładny, aby sąd mógł dokonać porównania rzeczywistych niezbędnych wydatków i pozostających do faktycznego wykorzystania środków finansowych. W tej sprawie oświadczenie zawarte w urzędowym formularzu zostało (słusznie) uznane przez sąd za niewystarczające do oceny, czy zachodzą przesłanki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący został zatem wezwany do jego uzupełnienia w trybie wskazanym w art. 255 p.p.s.a. i do doręczenia dokumentów potwierdzających i uszczegółowiających część danych, wynikających z oświadczenia. Z obowiązku tego, co sam potwierdza w zażaleniu, powołując się na dane wskazane przez jego małżonkę w innym postępowaniu, nie wywiązał się w sposób prawidłowy. Dopiero w zażaleniu wyjaśnił, iż część kredytów miała związek z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą ( choć nadal nie podał, jaka część spłacanych rat to odsetki). Podnosząc zarzut uznania przez Sąd za wydatek odpisów amortyzacyjnych pominął, że według jego oświadczenia jedyne dochody skarżącego i jego żony pochodziły z najmu, w odniesieniu do którego podatek dochodowy był opłacany w formie zryczałtowanej. Nadal nie wskazał kosztów utrzymania, choć wzywany był do podania ich wysokości w określonym przedziale czasu, po ich poniesieniu. Również dane dotyczące szkody poniesionej w wyniku powodzi nie były wyjawione w tym postępowaniu. Zauważyć zresztą należy, że znaczenie dla oceny sytuacji majątkowej strony miałoby wykazanie poniesienia kosztów usuwania szkód powodziowych z własnych ( bądź pożyczonych) środków, a nie sam fakt zalania posesji. Wskazane wyżej okoliczności ( podniesione zresztą jako zarzuty w stosunku do zaskarżonego postanowienia) potwierdzają, że skarżący nie wywiązał się z obowiązku wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skoro nie wskazano kosztów utrzymania, a ponadto strona powołała się na spłatę zobowiązań w wysokości przewyższającej oświadczone dochody, to prawidłowo Sąd uznał te oświadczenia za wewnętrznie sprzeczne i dające podstawę do przyjęcia, że strona dysponuje jeszcze innymi źródłami pokrycia wydatków niż ujawnione w oświadczeniu. Z tych względów na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zażalenie jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw oddalono.