I OZ 274/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 marca 2011 r., II SA/Sz 1202/10 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w Szczecinie z dnia (...) października 2010 r., (...) w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 15 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 1202/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówi A. S. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. S. na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w Szczecinie z dnia (...) października 2010 r., (...) w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż postanowieniem z dnia (...) października 2010 r., Komendant Wojewódzki policji w Szczecinie utrzymał w mocy postanowienie Komendanta Miejskiego Policji w Szczecinie z dnia (...) sierpnia 2010 r. w przedmiocie przekazania do rozpoznania Naczelnikowi Trzeciego Urzędu Skarbowego w Szczecinie wniosku A. S. z dnia 6 stycznia 2009 r, o wydanie postanowienia przyznającego koszty z tytułu przechowania pojazdu samochodowego marki Fiat Bianco. Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wniósł A. S. , reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. W skardze zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPPr skarżący A. podał, że prowadzi działalność mającą na celu krzewienie wśród społeczeństwa wiedzy i kultury motoryzacyjnej, rozwój popularnego i wyczynowego sportu samochodowego, rozwój masowej kwalifikowanej turystyki motorowej oraz współdziałanie z właściwymi organami i instytucjami w dziedzinie podnoszenia bezpieczeństwa na drogach. Uzasadniając złożony wniosek wnioskodawca oświadczył, że od chwili zaprzestania płatności przez Policję za przechowywanie pojazdów w 2001 r. praktycznie nie prowadzi działalności, nie posiada żadnych środków finansowych ani majątku a jedynie zobowiązania wobec ZUS i urzędu skarbowego z tytułu zaległych wynagrodzeń pracowniczych oraz nie zapłaconych przez Policję faktur VAT. W oświadczeniu o majątku i dochodach A. podał, że nie posiada rachunku bankowego, a wysokość jego straty za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosła 33 371,52 zł. Okolicznością znaną Sądowi pierwszej instancji z urzędu jest również to, że w wykonaniu wezwania referendarza sądowego z dnia 3 stycznia 2011 r. w kilkunastu innych podobnych sprawach wniesionych jednocześnie z przedmiotową skargą (np. sygn. akt II SA/Sz 1152/10, II SA/Sz 1159/10) A. przedłożył statut Stowarzyszenia uchwalony w dniu 5 września 2007 r., bilans za 2009 rok, zestawienie obrotów i sald za 2009 r., dwa dowody wpłat składek członkowskich do Polskiego Związku Motorowego za 2010 r., oraz oświadczenie Prezesa Stowarzyszenia, że A. S. nie prowadzi jakiejkolwiek działalności gospodarczej, nikogo nie zatrudnia ani nie płaci żadnych zobowiązań, a bieżąca działalność związana z prowadzeniem postępowań przed sądami, wykonywana jest jako praca społeczna członków. Jedynym źródłem przychodów stowarzyszenia są wpłaty członków z tytułu wpisowego i składek, które w 2010 r. wyniosły 620 zł. Skarżące Stowarzyszenie nie posiada żadnej nieruchomości ani prawa do lokalu, korzysta natomiast nieodpłatnie z pomieszczeń Zarządu Okręgowego PZM. Dodatkowo Stowarzyszenie przedłożyło oświadczenie Prezesa Zarządu Okręgowego PZM w Szczecinie z dnia 14 stycznia 2011 r. z którego wynika, że A. korzysta nieodpłatnie z pomieszczeń w budynku PZM przy Al. Wojska Polskiego 237A w Szczecinie. W oświadczeniu z dnia 3 lutego 2011 r. Prezes A. u podał, że Stowarzyszenie posiada osobowość prawną i zgodnie z § 15 pkt 3 statutu Stowarzyszenia członkowie są obowiązani regularnie płacić składki członkowskie w wysokości 50 zł rocznie, a członkostwo ustaje z powodu dwunastomiesięcznego, nieusprawiedliwionego zalegania z opłacaniem składek. Z tytułu członkowstwa w PZM, A. S. wnosi na jego rzecz składki ( w roku 2010 - 5 zł od osoby) od ilości deklarowanych członków, w zamian za co, członkowie A. u otrzymują prawo do ewentualnych świadczeń wynikających z wewnętrznych uregulowań PŻM. Z załączonego wykazu członków A. u za ostanie trzy lata wynika, że Stowarzyszenie liczy 28 osób, przy czym w 2008 r. składki nie opłaciło 12 osób, w 2009 r. - 14 osób i w 2010 r. - 12 osób. Wydając zaskarżone postanowienie Sąd pierwszej instancji wskazał, iż jak wynika ze statutu Stowarzyszenia jest ono masową organizacją automobilistów powołaną w celu popularyzowania i organizowania sportu i turystyki samochodowej, krzewienia wiedzy i kultury motoryzacyjnej, a swoje cele realizuje m.in. poprzez organizowanie sportu samochodowego popularnego i wyczynowego, organizowanie masowej turystki motorowej, branie udziału w imprezach samochodowych krajowych i międzynarodowych. Stowarzyszenie prowadzi działalność gospodarczą w zakresie określonym w załączniku do statutu, którego nie przedłożyło. Z powyższego wynika, że Stowarzyszenie ma zagwarantowaną możliwość pozyskiwania środków finansowych z różnych źródeł. Pomimo tego jedyną formą aktywności Stowarzyszenia od 2001 r. jest prowadzenie postępowań sądowych, ze swej istoty wymagających środków finansowych. Natomiast Stowarzyszenie utrzymuje się wyłącznie z symbolicznych składek członkowskich, których w ostatnich trzech latach nie opłaciła blisko połowa członków. Regulowane są natomiast składki A. u na rzecz PZM. Zdaniem Sądu pierwszej instancji Stowarzyszenie mając zapewnioną w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową, nie może przerzucać całości kosztów prowadzonych przez siebie postępowań sądowoadministracyjnych na rzecz Skarbu Państwa. Nie zmienia tego okoliczność, że Stowarzyszenie złożyło 72 skargi dotyczące przekazania podania do organu właściwego. Tym bardziej, że skargi te nie dotyczą działalności statutowej Stowarzyszenia, ale ubocznej działalności gospodarczej, która w założeniu miała przynosić dochody. Jak wynika ze skargi od 2001 r. Stowarzyszenie nie otrzymuje wynagrodzenia za przechowywanie pojazdów na parkingu, który prowadziło Stowarzyszenie. Mimo tego strona skarżąca nie podjęła żadnych kroków mających na celu zapewnienie środków finansowych na pokrycie kosztów związanych z postępowaniami sądowymi. Sąd pierwszej instancji podniósł, iż przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność Stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Tak więc skoro od dziewięciu lat Stowarzyszenie realizuje swoje cele wyłącznie poprzez wszczynanie postępowań sądowych powinno liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie A. S. podniósł, iż przytoczone przez Sąd pierwszej instancji zapisy ustawy Prawo o stowarzyszeniach opisują wyłącznie możliwości i zakres w jakim stowarzyszenie może pozyskiwać środki na prowadzenie działalności, ale nie opisują sposobu jak wyjść z sytuacji kryzysowej w jakiej znalazł się A. S. na skutek braku zapłaty przez Organ Administracji Państwowej jakim niewątpliwie jest Komendant Miejski i Wojewódzki Policji w Szczecinie za wykonaną usługę. Sąd, wydając postanowienia, nie zwrócił uwagi na podstawowe aspekty działalności gospodarczej, że jej prowadzenie w sytuacji zajęć komorniczych i nakazów egzekucyjnych na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Urzędu Skarbowego oraz zaległych zobowiązań wobec pracowników, nie daje możliwości występowania w obrocie gospodarczym, jako podmiotowi niewiarygodnemu i "z urzędu" eliminowanemu z prawa startu w postępowaniach np. zamówieniach publicznych. Z tych samych przyczyn, A. S. nie może występować w wnioskami o dotacje na cele statutowe. Z zapisu statutowego o masowości Stowarzyszenia i celów jego działalności, nie można wysnuć wniosku o jego możliwościach finansowych, jako, że przynależność do organizacji jest oparta na dobrowolności decyzji chętnych do pozostawania weń a potwierdzona faktem wniesienia składki członkowskiej. W latach 70-tych i 80-tych, członkami A. u było kilka tysięcy osób. Sytuacja finansowa spowodowała zawieszenie działalności statutowej a za tym i odpływ członków. A. S. prowadził, niewyodrębnioną od działalności statutowej, działalność gospodarczą, a w konsekwencji tego, wypracowane zyski przeznaczał w całości na potrzeby statutowe wydatkując je w obrębie roku obrachunkowego. Taka forma działania pozwalała przeznaczać całość zysku na cele statutowe, ale równocześnie nie umożliwiała kumulowania środków na przyszłość. Tym bardziej niemożliwą do przewidzenia była sytuacja uchylania się od zapłaty za faktycznie wykonaną usługę ze strony kontrahenta na rzecz którego skarżący świadczył usługi przez poprzednie 40 lat. Zdaniem skarżącego podniesienie, jako zarzut, faktu utrzymywania się Stowarzyszenia wyłącznie z "symbolicznych" składek i że blisko połowa członków ich nie opłaciła, świadczy, że Sąd nie zwrócił uwagi, że przyczyną takiego stanu rzeczy jest przewlekłość postępowań przed sądami i brak wiary w sprawiedliwy, w odczuciu społecznym, wyrok. Ponadto niesłuszne i nieprawdziwe jest stwierdzenie, że "regulowane są natomiast składki A. u na rzecz PZM". A. , przyjmując od swoich członków składkę, przekazuje jej cześć na rzecz PZM w zamian za co członkowie otrzymują legitymację PZM uprawniająca do świadczeń ze strony wystawcy. Sam A. nie ponosi żadnych opłat na rzecz PZM. Również stwierdzenie, że A. ..utrzymuje się" ze składek jest nietrafne. Środki jakie pozostają w kasie A. u są wydatkowane na papier, tusz. znaczki, pełnomocnictwa i opłaty za sporządzenie corocznego bilansu. Cała działalność związana z postępowaniami przed sadami, jest prowadzona społecznie. Również twierdzenie, jakoby A. S. dobrowolnie zaniechał pozyskiwania środków, w świetle faktów jest niezgodne z prawdą. W początkowym okresie sporu z Policją, mając na uwadze uprzednią wieloletnią współpracę, skarżący starał się o zawarcie umów dalszej współpracy w zakresie świadczenia usług parkingowych, ale jego oferta, zgodnie z Ustawą o zamówieniach publicznych, została odrzucona wobec braku możliwości dostarczenia zaświadczeń o braku zalegania w zobowiązaniach wobec ZUS i US. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako P.p.s.a., możliwe jest zwolnienie osoby prawnej wnoszącej skargę od kosztów sądowych poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym w sytuacji, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto przepis art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r.- Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), przewiduje możliwość uzyskiwania przez Stowarzyszenie środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. A. S. ma również możliwość prowadzenia działalności gospodarczej. Nietrafny jest argument, że Stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej między innymi z uwagi na wydane wobec niego nakazy egzekucyjne. Nie można bowiem przerzucać na Skarb Państwa odpowiedzialności za błędne, a w konsekwencji rodzące obowiązek spłaty wierzycieli, działania Stowarzyszenia. Ponadto nawet pewne trudności związane z aktualną sytuacją nie mogą usprawiedliwiać bierności Stowarzyszenia i niewykorzystania wszystkich, prawem zagwarantowanych możliwości pozyskania niezbędnych środków na spłatę ciążących na nim zobowiązań i pokrycie bieżących wydatków, w tym związanych także z zainicjowanymi sporami sądowymi. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, str. 504). Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że Stowarzyszenie, jakim jest A. S. w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. w postanowieniu z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08 oraz postanowieniu z dnia 19 września 2008 r. sygn. akt II OZ 955/08) członkowie Stowarzyszenia, przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie (między innymi w postępowaniu sądowoadministracyjnym), powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i w stosownym czasie zabezpieczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy - zgodnie z art. 2 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach - nie oznacza, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić działalności gospodarczej i to przynoszącej zyski. Wymóg niezarobkowego charakteru stowarzyszeń oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając niniejszą sprawę, doszedł do wniosku, że Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć wszystkie odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Wskazać należy, że Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się między innymi w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Nadto założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków W związku z powyższym, skoro w wyniku prowadzenia przez stowarzyszenie działalności gospodarczej zachodzi konieczność wniesienia skargi do sądu i poniesienia wydatków związanych z uiszczeniem wpisu sądowego, przy jednoczesnym zaniechaniu prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobierania minimalnych składek, czy pozyskiwania darowizn, to uznać należy, iż nie korzysta ono z podstawowych instrumentów zmierzających do pokrycia kosztów postępowania. W tej sytuacji przyznanie prawa pomocy byłoby równoznaczne, z przerzuceniem kosztów i skutków działalności gospodarczej stowarzyszenia na Skarb Państwa. Z powyższych względów należy podzielić wyrażone w przedmiotowej sprawie stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, że Stowarzyszenie nie wykazało, iż została spełniona, określona w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., przesłanka pozwalająca na przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Również zawarty w zażaleniu wniosek o przyznanie kosztów postępowania nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada wynikająca z art. 199 p.p.s.a, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Oznacza to, że co do zasady stronie, która poniosła koszty postępowania nie przysługuje zwrot kosztów. Wyjątki od tej zasady określa art. 200 – 204 p.p.s.a. Dlatego też w art. 209 p.p.s.a przyjęto unormowanie, iż wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę (art. 200 p.p.s.a.) oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 p.p.s.a. Tak więc w innych przypadkach Sąd nie rozstrzyga o zwrocie kosztów postępowania. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 §2 p.p.s.a.