II GZ 355/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "B. G. M." Spółki z o. o. w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 253/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "B. G. M." Spółki z o. o. w B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na urządzanie i prowadzenie działalności w zakresie gier na automatach o niskich wygranych postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 253/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. odmówił "B. G. M." Spółce z o. o. w B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] marca 2011 r., nr [...], w przedmiocie uchylenia decyzji i przekazania do ponownego rozpoznania sprawy cofnięcia zezwolenia na urządzanie i prowadzenie działalności w zakresie gier na automatach o niskich wygranych. "B. G. M." Spółka z o. o. w B. we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia [...] marca 2011 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Spółka wskazała, że prowadzi działalność gospodarczą związaną z grami losowymi i zakładami wzajemnymi. Strona podniosła, że drastyczna podwyżka podatku od gier ze 180 Euro na 2.000 zł od każdego eksploatowanego przez Spółkę automatu spowodowała, iż większość środków wpływających do Spółki przeznaczone jest obecnie na regulowanie zobowiązań publiczno – prawnych i opłat związanych z toczącymi się postępowaniami. Podkreślono, że Spółka eksploatuje około 75 % mniej automatów niż pod koniec 2009 r., procedury związane z uruchamianiem nowych punktów gier na automatach o niskich wygranych są obecnie dużo bardziej czasochłonne i skomplikowane, co powoduje brak możliwości rozwoju i zwiększenia przychodu. Ze złożonego wniosku wynikało, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 1.000.000,00 zł, wartość środków trwałych za ostatni rok wynosiła 2.894.623,67 zł, wysokość straty za rok 2010 wyniosła 631.968,49 zł, a na rachunku bankowym Spółka posiada środki w wysokości 166.657,19 zł. Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2011 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia Spółka wniosła sprzeciw wyjaśniając, że posiadane na rachunku bankowym w dniu sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy środki pieniężne przeznaczone zostały na uiszczenie należności publicznoprawnych: 120.000,00 zł tytułem podatku od gier, ok. 70.000,00 zł tytułem czynszu najmu za lokale, ok. 90.000,00 zł tytułem pozostałych wydatków (pozostałe daniny publicznoprawne, wynagrodzenia, pozostałe koszty bieżącej działalności). Zarządzeniem z dnia 24 maja 2011 r. Sąd I instancji wezwał skarżącą Spółkę do przedłożenia dokumentów księgowych poświadczających wysokość osiągniętego dochodu (przychodu) lub poniesionej straty w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz wykazu rachunków bankowych i wyciągów z tych rachunków, dokumentujących wszystkie operacje przeprowadzone za ich pośrednictwem w okresie od 1 marca 2011 r. do 20 maja 2011 r. Spółka przedłożyła wymagane dokumenty i poinformowała, że do [...] czerwca 2011 r. jest zobowiązana uiścić podatek od gier w kwocie 118.000,00 zł. Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, że Spółka na dzień [...] maja 2011 r. posiadała na rachunku bankowym środki w łącznej wysokości 98.665,96 zł, a więc środki wielokrotnie przekraczające wysokość ustalonego w sprawie wpisu od skargi. Podkreślono, że prowadzi ona bez żadnych ograniczeń działalność gospodarczą, regulując bieżące zobowiązania. Zdaniem Sądu I instancji, obowiązek uiszczenia podatku od gier nie może korzystać z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami z tytułu wpisu sądowego. Koszty postępowania jako należności budżetu państwa należy uiszczać na równi z innymi wydatkami obciążającymi skarżącego. Sąd uznał, że bez znaczenia pozostaje okoliczność, że Spółka poniosła stratę za ostatnie trzy miesiące w wysokości 117.244,73 zł. Sąd I instancji stwierdził ponadto, że spółka jako podmiot posiadający osobowość prawną i prowadzący działalność gospodarczą powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca Spółka wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) polegające na błędnym przyjęciu, iż Spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co w połączeniu z brakiem należytej analizy sytuacji finansowej i faktycznej Spółki doprowadziło do błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a dotyczących: a) bezzasadnego uznania, iż Spółka mogła w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych, a to w świetle wejścia w życie przepisów ustawy o grach hazardowych oraz podwyżki stawki podatku od gier, co w znacznym stopniu wpłynęło na wielokrotny wzrost wydatków Spółki i przyczyniło się do znacznego pogorszenia jej sytuacji finansowej; b) bezzasadnego uznania, że Spółka dysponuje wolnymi środkami, które może przeznaczyć na uiszczenie wpisu w przedmiotowej sprawie, mimo iż posiada inne zobowiązania o charakterze podatkowym; c) bezzasadnego uznania, że strata finansowa za ostatnie trzy miesiące nie ma znaczenia dla oceny zasadności udzielenia Spółce prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Spółka podkreśliła, że wraz z wejściem w życie ustawy o grach hazardowych jej sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu, co było niemożliwe do przewidzenia i uwzględnienia w planowanych wydatkach. Na skutek podwyższenia podatku od gier oraz eksploatowania obecnie jedynie 25 % automatów, które były w eksploatacji w latach ubiegłych, przychody Spółki znacznie zmalały w stosunku do lat 2009 i 2010. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10) W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, który stwierdził iż skarżąca Spółka nie wykazała, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, przeanalizował bilans zysków i strat oraz wyciągi z rachunku bankowego. W oparciu o powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sytuacja finansowa skarżącej Spółki nie wskazuje na utratę przez nią płynności. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z dokumentów nadesłanych na wezwanie Sądu I instancji wynika bowiem, że spółka wciąż prowadzi działalność gospodarczą i brak jest jakichkolwiek informacji, aby utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej Spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez stronę skarżącą strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za ostatni rok obrotowy w wysokości 631.968,49 zł oraz za ostatnie trzy miesiące (1 luty 2011 r. – 30 kwietnia 2011 r.) w wysokości 117.244,73 zł. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Trafny, aczkolwiek niemający wpływu na zmianę powyższej oceny, jest natomiast zarzut kwestionujący stanowisko Sądu I instancji co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji posiadał wystarczający materiał do kompleksowej analizy sytuacji majątkowej skarżącej Spółki i w oparciu o zgromadzone dokumenty dokonał jej prawidłowej oceny. Na marginesie dodać należy, że istnieje możliwość ponownego wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.