I OZ 845/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 9 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 sierpnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wr 199/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia z urzędu nieważności postanowienia postanawia oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2014 r. odmówił D. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] stycznia 2011 r. w przedmiocie stwierdzenia z urzędu nieważności postanowienia postanawia. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z dnia 3 czerwca 2014 r. wezwano skarżącą do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł za odpis wyroku z dnia 14 maja 2014 r. wraz z uzasadnieniem. Wezwanie doręczono w dniu 20 czerwca 2014 r. (k. 317 akt sądowych). W dniu 26 czerwca 2014 r. skarżąca (wpisując do urzędowego formularza również jako wnioskodawcę dane swojego męża M. W.) złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, to jest poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w osobie A. K.. W uzasadnieniu wniosku podała, że wspólnie z mężem prowadzą gospodarstwo domowe, a ich łączny miesięczny dochód wynosi [...] zł. Wskazała też, że są współwłaścicielami działki nr [...] i [...] o pow. [...] m2. Pismem z dnia 30 czerwca 2014 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawczynię do sprecyzowania i udokumentowania w terminie 7 dni danych dotyczących jej dochodów, zobowiązań i miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i domu, a także wyjaśnienia m.in. czy korzysta z pomocy osób trzecich, w jakiej wysokości byłaby w stanie uiścić wpis sądowy oraz z jakich źródeł czerpie środki na ponoszenie dotychczasowych kosztów postępowania. W odpowiedzi na powyższe wnioskodawczyni złożyła wniosek o wyłączenie referendarza sądowego. Odnosząc się z kolei do wezwania podała, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej i poza emeryturą nie posiada żadnych innych źródeł dochodu. Wskazała także, że wysokość otrzymywanej emerytury nie wystarcza na pokrycie kosztów procesu w tej i tysiącu innych spraw. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wskazał na wstępie, że sprawa przyznania D. W. prawa pomocy w niniejszej sprawie była już przedmiotem orzekania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu i Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wydał w sprawie prawomocne postanowienia z dnia 7 września 2011 r. (sygn. akt II OZ 644/11, k. 45 akt) i z dnia 11 grudnia 2013 r. (sygn. akt II OZ 1175/13, k. 245 akt) oddalające zażalenia na postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego Sąd przyjął, że obecnie wniesiony kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wnioskiem nowym, ale wnioskiem złożonym w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), czyli zmierzającym do weryfikacji poprzedniego postanowienia wskutek zmiany okoliczności (prawnych lub faktycznych) sprawy. Wobec tego obowiązkiem skarżącej było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a nadto wykazanie, że między poprzednim rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, a datą złożenia ponownego wniosku w tym przedmiocie doszło do takiej zmiany okoliczności, która aktualnie uzasadniałaby przyznanie wnioskodawczyni prawa pomocy. O konieczności udokumentowania zmian, które zaszły od czasu rozpoznania poprzedniego wniosku poinformował skarżącą w sposób jasny referendarz sądowy w wezwaniu. W ocenie Sądu ze złożonych przez skarżącą dokumentów (wniosek i towarzyszące mu pismo) nie wynika, aby sytuacja majątkowa skarżącej uległa pogorszeniu, które uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy. Obecnie łączny dochód w gospodarstwie domowym skarżącej kształtuje się na poziomie [...] zł i jest wyższy niż dochody wskazywane w poprzednio rozpoznawanych wnioskach (było: [...] zł w 2011 r. i [...] zł w 2013 r.), które stanowiły podstawę do – przynajmniej częściowej – odmowy przyznania prawa pomocy. Nadto, wnioskodawczyni nie przedstawiła dokumentów źródłowych na poparcie wysokości ponoszonych wydatków na utrzymanie. Odnośnie twierdzeń skarżącej o wielości spraw sądowych związanych z koniecznością ponoszenia kosztów, Sąd wskazał, że to w gestii skarżącej leży takie planowanie wydatków domowych, aby stać ją było zarówno na utrzymanie się, jak i na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Jeśli jednak skarżąca jest w stanie utrzymać się z otrzymywanej emerytury (swojej i męża) i, jak twierdzi, nikt jej nie pomaga, ani nie korzysta z pomocy społecznej, to przy racjonalnym gospodarowaniu winna ona również wygospodarować środki na pokrycie kosztów sądowych sprawy, której jest inicjatorem. Sąd podniósł, że nie może zasługiwać na aprobatę sytuacja, w której skarżąca inicjuje i prowadzi wiele spraw przed sądem administracyjnym i w każdej sprawie, niemal mechanicznie, żąda wyłożenia środków publicznych na pokrycie kosztów swojej działalności. Żądania te pozostają jednak nieudokumentowane, a wezwania referendarza lub sądu są ignorowane albo skarżąca udziela na nie niepełnych odpowiedzi. Skarżąca mnoży jednobrzmiące wnioski o przyznanie prawa pomocy, w tej i innych sprawach, nie bacząc na to, że nie ma zamiaru ich należycie udokumentować, ani wyjaśnić w sposób wiarygodny swojej sytuacji majątkowej. W tych okolicznościach składanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma funkcji gwarancyjnej, do jakiej powinno się ograniczać (podobnie jak żądanie wyłączenia referendarza czy sędziów, co również stosowane jest przez skarżącą nagminnie). Wprawdzie składanie wniosków jest uprawnieniem strony, to jednak gdy strona podejmuje działania prawnie dozwolone, lecz dla celów innych niż przewidziane przez ustawodawcę, dochodzi do nadużycia prawa. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, ale sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę. Uwzględniając powyższe Sąd uznał, że wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy pozostaje nienależycie udokumentowany, ale już jego ocena w tym stanie pozwala na przesądzenie, że na obecnym etapie nie zostało przez skarżącą wykazane, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w zainicjowanym przez siebie postępowaniu. Co za tym idzie, nie wykazano istnienia takich okoliczności, które uzasadniałyby uchylenie lub zmianę prawomocnego postanowienia sądu w przedmiocie prawa pomocy. Sąd ocenił również, że skoro sytuacja materialna wnioskodawczyni nie uzasadnia zwolnienia jej z kosztów sądowych w całości z powodu ubóstwa, to nie są również spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła D.W.. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Słusznie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w niniejszym postępowaniu incydentalnym dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotne znaczenie ma okoliczność, że w sprawie zapadło już prawomocne orzeczenie odmawiające skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W tej sytuacji w sprawie znajdzie zastosowanie przepis art. 165 p.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu powołanego przepisu należy rozumieć zarówno zmiany stanu faktycznego jak i prawnego, uzasadniające zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. Musiałyby to zatem być zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Podkreślić ponadto trzeba, że z konstrukcji przepisu art. 246 p.p.s.a. wynika, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadniania przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź też nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku. Należy podzielić pogląd Sądu wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że sytuacja materialna skarżącej nie uległa pogorszeniu w stosunku do ocenianej ostatnio sytuacji finansowej, a analiza złożonych formularzy prowadzi do wręcz przeciwnych wniosków. Z wniosków o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, że zwiększył się łączny miesięczny dochód w gospodarstwie skarżącej, na który składa się jej świadczenia emerytalne oraz świadczenie emerytalne męża. Według oświadczenia zawartego w ostatnim wniosku z dnia 25 czerwca 2014 r. wynosił on [...] zł brutto. Jest to zatem kwota większa o 294 zł od dochodu podanego we wcześniejszym wniosku (wówczas skarżąca wskazała kwotę [...] zł). Należy również zauważyć, że zarówno na etapie wcześniejszego rozpoznawania wniosków, jak i obecnie, skarżąca nie wykonała w sposób należyty wezwań odnośnie sprecyzowania i udokumentowania swojej sytuacji dochodowej i majątkowej. Z przyczyn leżących po stronie wnioskującej o prawo pomocy niemożliwe zatem okazało się ustalenie jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Skoro w kolejnym złożonym wniosku skarżąca nie wykazała, aby nastąpiło istotne pogorszenie się sytuacji majątkowej rodziny, Sąd zasadnie wywiódł, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Uznać zatem należy, iż skarżąca na obecnym etapie postępowania nadal posiada możliwości finansowe pozwalające ponieść jej koszty sądowe zainicjowanego postępowania oraz ustanowić pełnomocnika. Brak jest tym samym podstaw do uwzględnienia zażalenia i wzruszenia poprzedniego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.