II FSK 2026/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz, Sędzia NSA Bogusław Dauter (sprawozdawca), Sędzia NSA Anna Dumas, Protokolant Piotr Stępień, po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2013 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej "E." sp. z o.o. z siedzibą w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 9 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Ke 266/11 w sprawie ze skargi "E." sp. z o.o. z siedzibą w O. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 8 marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wyłączenia z pod egzekucji 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od "E." sp. z o.o. z siedzibą w O. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w K. kwotę 180 (słownie: sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Wyrokiem z 9 czerwca 2011 r., I SA/Ke 266/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach oddalił skargę E. Sp. z o.o. z siedzibą w O. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 8 marca 2011 r. w przedmiocie umorzenia postępowania. 2. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym: wobec W. S.A. w O. wszczęte zostało postępowanie egzekucyjne, w oparciu o tytuły wykonawcze wystawione przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w K. Organ egzekucyjny w celu realizacji zaległości obejmujących w/w tytuły wykonawcze dokonał zajęć u dłużnika zajętej wierzytelności – skarżącej, która pismami z 19 stycznia 2010 r. i 2 lutego 2010 r. jedynie poinformowała, iż wszelkie rozliczenia pomiędzy spółką a zobowiązanym odbywały się w drodze kompensaty bezgotówkowej na podstawie świadczenia usług wzajemnych oraz że w chwili obecnej to spółka posiada wierzytelności wobec zobowiązanego. Postanowieniem z 30 czerwca 2010 r. organ egzekucyjny wszczął postępowanie w sprawie ustalenia wysokości nieprzekazanych kwot przez skarżącą. Ostatecznym postanowieniem z 21 października 2010 r. naczelnik urzędu skarbowego określił kwotę nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu wierzytelności przez skarżącą. Pismem z 27 stycznia 2011 r. spółka złożyła wniosek o "wyłączenie spod egzekucji wierzytelności dłużnika egzekwowanego W. w stosunku do E. sp. z o.o.". Postanowieniem z 4 lutego 2011 r. organ egzekucyjny odmówił wyłączenia spod egzekucji prawa majątkowego w postaci zajętych wierzytelności zobowiązanego. Dyrektor Izby Skarbowej w K. postanowieniem z 8 marca 2011 r. uchylił w całości postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z 4 lutego 2011 r. i umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe. Zdaniem dyrektora izby skarbowej, dłużnik zajętej wierzytelności, z której prowadzi się egzekucję administracyjną, nie ma uprawnienia do występowania na podstawie art. 38 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 229 poz. 1954 ze zm.; dalej jako: "u.p.e.a.") z żądaniem wyłączenia tej wierzytelności spod egzekucji, bowiem wierzytelność przysługuje zobowiązanemu wobec dłużnika a nie dłużnikowi, nie może zatem dłużnik być osobą, która rości sobie prawo do egzekwowanej wierzytelności. Tak więc w przedmiotowej sprawie skarżącej, jako dłużnikowi zajętej wierzytelności, nie przysługiwało prawo do złożenia wniosku o wyłączenie spod egzekucji prawa majątkowego w postaci zajętych wierzytelności zobowiązanego. Brak więc było podstaw prawnych do merytorycznego rozpatrzenia w/w wniosku i wydania w tej sprawie postanowienia odmawiającego wyłączenia spod egzekucji prawa majątkowego w postaci zajętych wierzytelności zobowiązanego. Organ wyjaśnił też, że podnoszone w zażaleniu kwestie związane z wysokością kwoty do przekazania oraz jej podstawy były badane w odrębnym postępowaniu w sprawie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty (postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z 21 października 2010 r.). Rozstrzyganie zatem na tym etapie kwestii związanych z wysokością i wymagalnością kwoty objętej zawiadomieniem o zajęciu wierzytelności jest bezpodstawne. Ponadto organ podniósł, że postępowanie egzekucyjne w administracji oraz postępowanie w sprawie orzeczenia odpowiedzialności osoby trzeciej za zobowiązania to dwa odrębne postępowania administracyjne. 3. W skardze do WSA w Kielcach spółka powyższemu postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 33 pkt 1, art. 1a pkt 18, art. 67a § 1 oraz art. 89 § 3 pkt 2 u.p.e.a. 4. WSA w Kielcach uznał skargę za niezasadną. W ocenie sądu, legitymacji do kwestionowania zaskarżonego postanowienia nie można też wywieść z dyspozycji art. 38 § 1 u.p.e.a. albowiem wierzytelność przysługuje zobowiązanemu wobec dłużnika a nie dłużnikowi. Dłużnik nie może przecież być osobą, która rości sobie prawo do egzekwowanej należności. Z poglądem tym skarżąca spółka nie polemizuje podnosząc, że skoro doszło do wygaśnięcia w drodze potrącenia pomiędzy nią a zobowiązanym wzajemnych wierzytelności to ma ona status osoby trzeciej a nie dłużnika zajętej nieruchomości. Pogląd ten również nie jest poprawny albowiem skutki zajęcia powstają bez względu na to, czy osoba do której skierowano zawiadomienie o zajęciu, jest obowiązana świadczyć na rzecz zobowiązanego. Zwalczać zajęcie wierzytelności skarżąca mogła w postępowaniu wszczętym postanowieniem z 30 czerwca 2010 r. w sprawie ustalenia wysokości nieprzekazanych kwot przez dłużnika zajętej wierzytelności. Zdaniem sądu pierwszej instancji, skoro organ w przedmiotowym postępowaniu nie miał w uprawnień do poczynienia ustaleń faktycznych dotyczących istnienia lub nie spornych wierzytelności, to zasadnie uznał postępowanie prowadzone w oparciu o art. 38 § 1 u.p.e.a. za bezprzedmiotowe i stosownie do dyspozycji art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 u.p.e.a. rozstrzygnął sprawę. 5. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca zarzuciła jemu: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. - art. 38 u.p.e.a. poprzez przyjęcie, iż podmiot, który utracił przymiot dłużnika zajętej wierzytelności nie może wystąpić z wnioskiem o wyłączenie wierzytelności, jako prawa majątkowego spod prowadzonej egzekucji w sytuacji, gdy doszło do skutecznego potrącenia wierzytelności dłużnika zajętej wierzytelności z wierzytelnością zobowiązanego; - 504 K.c. poprzez przyjęcie, iż po zajęciu wierzytelności zobowiązanego przez organ egzekucyjny nie może dojść do skutecznego potrącenia pomiędzy wierzytelnością zajętą przysługującą zobowiązanemu wobec jego dłużnikowi a wierzytelnością dłużnika w ramach istniejącego pomiędzy nimi stosunku zobowiązanego; 2) naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, w rozumieniu art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm., dalej jako: "P.p.s.a."), tj. - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia przepisów przez organ w toku postępowania administracyjnego, a to art. 7 i 77 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego niniejszej sprawy, niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, co w efekcie spowodowało wadliwą ocenę prawną stanu faktycznego i niewłaściwe zastosowanie poszczególnych przepisów prawa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Podstawowy z punktu widzenia istoty sprawy jest zarzut naruszenia art. 38 u.p.e.a. Jest on niezasadny z wielu powodów. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że argumentacja popierająca ten zarzut, wskazuje jedynie na okoliczności natury faktycznej, takie jak: przyjęcie, iż podmiot, który utracił przymiot dłużnika zajętej wierzytelności nie może wystąpić z wnioskiem o wyłączenie wierzytelności, jako prawa majątkowego spod prowadzonej egzekucji w sytuacji, gdy doszło do skutecznego potrącenia wierzytelności dłużnika zajętej wierzytelności z wierzytelnością zobowiązanego. Tymczasem ewentualna niewłaściwa ocena prawna zaistniałego stanu faktycznego nie stanowi naruszenia prawa materialnego i jako taka nie może stanowić podstawy kasacyjnej w rozumieniu art. 174 pkt 1 P.p.s.a. Ocena zasadności zastosowania prawa materialnego może zostać dokonana jedynie na gruncie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Niewłaściwe zastosowanie prawa polega bowiem na tzw. błędzie subsumcji, co wyraża się w tym, że stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej, względnie, że ustalonego stanu faktycznego błędnie nie "podciągnięto" pod hipotezę określonej normy prawnej. Zatem zastosowanie prawa materialnego to prawidłowe odniesienie normy prawa materialnego do ustalonego stanu faktycznego, czyli właściwe skonfrontowanie okoliczności stanu faktycznego z hipotezą normy prawnej i poddanie tego stanu ocenie prawnej na podstawie treści tej normy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane okoliczności faktyczne nie zostały również zakwestionowane zarzutami naruszenia przepisów postępowania, a to art. 7 i 77 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. albowiem z treści skarżonego orzeczenia bezspornie wynika, że podstawą oddalenia skargi było ustalenie, że skarżący nie miał legitymacji do wystąpienia z wnioskiem o wyłączenie spod egzekucji wierzytelności dłużnika egzekwowanego W. w stosunku do E. sp. z o.o., a w związku z tym, w tym postępowaniu, organy egzekucyjne nie miały uprawnień, do czynienia ustaleń, których domaga się skarżący. Z treści art. 38 § 1 u.p.e.a. wynika, że kto nie, nie będąc zobowiązanym, rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną, może wystąpić do organu egzekucyjnego – w terminie czternastu dni od dnia uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do tej rzeczy lub tego prawa – z żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji, przedstawiając lub powołując dowody na poparcie swojego żądania. Istotą tej regulacji jest ochrona osób trzecich w przypadku pomyłkowego kierowania egzekucji wobec praw majątkowych nienależących do zobowiązanego. Autor skargi kasacyjnej legitymację strony do występowania z żądaniem w trybie art. 38 § 1 u.p.e.a. wywodzi wyłącznie z wykładni literalnej tego przepisu. Nie uwzględnia jednak roli, jaką w postępowaniu egzekucyjnym zajmuje dłużnik zajętej wierzytelności. Dłużnik zajętej wierzytelności jest podmiotem biorącym udział w egzekucji należności pieniężnych z wierzytelności oraz innych praw majątkowych. Podmiot ten nie będąc egzekutorem, realizuje na wezwanie organu egzekucyjnego zajęcie wierzytelności lub innego prawa majątkowego zobowiązanego. Poprzez nawiązanie stosunku administracyjnego organ egzekucyjny dokonuje wobec dłużnika zajętej wierzytelności czynności o charakterze władczym, nakładając na niego określone obowiązki i stosując sankcje (por. K. Płocica, Zobowiązany czy dłużnik administracyjny, strona czy podmiot postępowania wykonawczego, Samorząd Terytorialny, nr 7-8, str. 127). Słusznie w związku z powyższym przyjął sąd pierwszej instancji, że dłużnik zajętej wierzytelności, z której prowadzi się egzekucję administracyjną, nie ma uprawnienia do występowania na podstawie art. 38 § 1 u.p.e.a. z żądaniem wyłączenia tej wierzytelności spod egzekucji, bowiem wierzytelność przysługuje zobowiązanemu wobec dłużnika, a nie dłużnikowi. Nie może zatem dłużnik być osobą, która rości sobie prawo do egzekwowanej wierzytelności. Pogląd ten zaczerpnięty z orzecznictwa (por. wyrok NSA z 24 kwietnia 2002 r., SA/Sz 2054/00, Lex nr 78306, a także wyrok NSA z 18 lipca 1997 r., I SA/Gd 578/96, Lex nr 30999) jest powszechnie akceptowany w piśmiennictwie prawniczym (por. Postępowanie egzekucyjne w administracji, Komentarz pod. red. R. Hausera i A. Skoczylasa, Warszawa 2011, str. 209; D. Jankowiak, Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym , Komentarz, Wrocław 2011, str. 506; C. Kulesza, Komentarz do art. 38 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Lex). Nie bez wpływu na rozumienie treści art. 38 § 1 u.p.e.a. pozostaje wykładnia systemowa i celowościowa. Otóż dłużnik zajętej wierzytelności swoich praw w postępowaniu egzekucyjnym może dochodzić już na etapie postępowania w sprawie ustalenia wysokości nieprzekazanych kwot przez dłużnika zajętej wierzytelności. Zgodnie z art. 71a § 9 u.p.e.a. na postanowienie określające wysokość nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie (a marginesie należy wskazać, że skarżący nie kwestionował wydanego w tej kwestii postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z 21 października 2010 r.). Przepis ten stanowi podstawę prawną do przypisania odpowiedzialności dłużnikowi zajętej wierzytelności za bezpodstawne uchylanie się od przekazania organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności lub części tej wierzytelności. Odpowiedzialność z tego tytułu może być realizowana wobec dłużnika zajętej wierzytelności także w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji, a podstawą wystawienia tytułu wykonawczego w tym zakresie jest właśnie postanowienie, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. W postępowaniu tym skarżąca uzyska status zobowiązanego z możliwością składania zarzutów. Powyższe regulacje świadczą o tym, że dłużnik zajętej wierzytelności ma określone środki prawne uregulowane w ustawie, na podstawie których może dochodzić swoich praw. Nie ma więc żadnego uzasadnienia, zwłaszcza z uwagi na istotę samego postępowania egzekucyjnego, by rozszerzać zakres ewentualnej ochrony dłużnika zajętej wierzytelności na przepis dający ochronę osobom trzecim, niebędącym co do zasady stronami postępowania egzekucyjnego. W kontekście poczynionych wyżej uwag bezprzedmiotowe jest odnoszenie się do zarzutów naruszenia art. 504 K.c. Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 209 w zw. z art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).