II SA/Kr 40/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak / spr. / Sędziowie WSA Mirosław Bator NSA Jan Zimmermann Protokolant Dorota Solarz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 05 marca 2010 r. sprawy ze skargi Z.D. na decyzję Wojewody [ ] z dnia 05 października 2009 r. nr [ ] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości skargę oddala W dniu 13 lutego 2009 r. skarżący Z. D. reprezentowany przez adw. M. R. złożył wniosek o zwrot wywłaszczonych parcel: l. kat. "1" o pow. 1460 m2 i l.kat. "2" o pow. 446 m2, objętych poprzednio księgą wieczystą nr [...], a obecnie wchodzących w skład działki ewidencyjnej nr "3" położonej w obrębie [...] jedn. ewid. [...] m. K. objętych księgą wieczystą [...]. Organ I instancji ustalił, że T. I. umową sprzedaży, zawartą w formie aktu notarialnego dnia [...] marca 1977 r. rep. A I nr [...] zbył w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości na rzecz [...] Fabryk w K., parcele: l. kat. "1" i l.kat "4" b. gm. kat. [...]. Przedmiotowe nieruchomości przeznaczone były pod budowę Zakładu nr 3 [...] Fabryk w K., zgodnie z decyzją Zarządu Rozbudowy K. z dnia 31 grudnia 1975 r. nr [...], zatwierdzającą plan realizacyjny budowy wskazanego wyżej zakładu. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla K. z dnia [...] września 1992 r. sygn. akt I. Ns [...] spadek po T. I. nabył Z. D. w całości. Na podstawie mapy porównawczej dz. ewid. nr "5", nr "3" oraz nr "6" – "7" z parcelami katastralnymi sporządzonej przez geodetę uprawnionego W. M., Prezydent Miasta K. ustalił, iż objętym roszczeniem parcelom: l.kat. "1" i l.kat. "2" b. gm. kat. [...] odpowiada obecnie część działki: nr "3" o pow. 16 171 m2obr. [...] jedn. ewid. [...] m. K.. Zgodnie z odpisem księgi wieczystej nr [...] działka nr "3" obr. [...] jedn. ewid. [...], stanowi własność Skarbu Państwa, w użytkowaniu wieczystym "P." [...] Sp. z o.o. w K.. Decyzją z dnia 8 lipca 1991 r. nr [...] Wojewoda [...] stwierdził nabycie z mocy prawa przez [...] Fabryki w K. z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, położonego w K. przy ul. [...] obręb [...] działki nr "8" o pow. 138 693 m2, z której w następstwie podziałów powstała m.in. działka nr "3". Powyższe prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej nr [...] w dniu 6 marca 1992 r. Na podstawie wskazanych powyżej okoliczności oraz art. 229 ustawy o gospodarcze nieruchomościami Prezydent Miasta K., decyzją z dnia [...] maja 2009 r. nr [...], sprostowaną postanowieniem z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...], orzekł o odmowie zwrotu części działki ewidencyjnej nr "3" o pow. 16 171 m2 położonej w obrębie [...] jedn. ewid. [...] m. K., w granicach wywłaszczonych parcel: l.kat. "1" o pow. 1460 m2 i l.kat. "2" o pow. 446 m2 b. gm. kat. [...] na rzecz Z. D.. Odwołanie od ww. decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...] maja 2009 r. złożył Z. D., reprezentowany przez adw. M. R.. Odwołujący zarzucił rozstrzygnięciu m.in. naruszenie art. 6, 7, 76, 107 ust. 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, art. 7 Konstytucji, art. 2 i 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Wojewoda [...] w decyzji z dnia 5 października 2009 r. [...] utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] maja 2009 r. W uzasadnieniu Wojewoda stwierdził, że choć na Skarbie Państwa na podstawie art. 136 ustawy o gospodarce nieruchomościami ciąży obowiązek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jeżeli nie została ona wykorzystana na cele dla których nastąpiło wywłaszczenie, to obowiązek ten znosi art. 229 ww. ustawy, który w analizowanej sytuacji znalazł zastosowanie, ponieważ nieruchomość został oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a za taką należy uważać jakikolwiek inny podmiot niż Skarb Państwa i wywłaszczonego właściciela. Ponadto Wojewoda [...] wskazał, że zaistnienie przesłanek wymienionych w art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami zwalnia organ od badania, czy zachodzą w danej sprawie przesłanki zbędności nieruchomości na cele wywłaszczenia określone w art. 137 ust. 1 tej ustawy. Odnosząc się do zarzutów odwołującego się związanych z wpisem do księgi wieczystej jako właściciela nieruchomości, których dotyczy żądanie zwrotu, nie Skarbu Państwa, a [...] Fabryk, organ powołał się na art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, według której wywłaszczenie może nastąpić jedynie na rzecz Skarbu Państwa, a podmiot państwowy ubiegający się o wywłaszczenie spełnia jedynie funkcję organu działającego w imieniu Państwa. Natomiast odnosząc się do zarzutu odwołującego się do związania organów państwa wpisami w księdze wieczystej, to jest wpisem jako właściciela [...] Fabryk, Wojewoda [...] wskazał, że również późniejsze wpisy, a w szczególności wykreślenie [...] Fabryk z działu II księgi posiadają taki sam charakter. Skarżący Z. D. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na wyżej wymienioną decyzję Wojewody [...] zarzucił naruszenie: 1) art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez dokonanie jego błędnej interpretacji w myśl, której osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu jest każdy podmiot nie będący Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego, 2) art. 6, art. 7, art. 76 oraz art. 107 ust. 3 kpa przez niewskazanie i nieprzeprowadzenie jakichkolwiek dowodów dla obalenia domniemania wynikającego z treści dokumentów urzędowych, poczynienie ustaleń sprzecznych z ich treścią, a także brak jakiegokolwiek uzasadnienia dla przyjętej przez organ interpretacji pojęcia osoby trzeciej ograniczonej jedynie do Skarbu państwa lub jednostki samorządu terytorialnego wbrew treści przepisu art. 229 u.g.n., 3) art. 2 i 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, 4) art. 365 § 1 w zw. z art. 6268 § 6 kpc przez dokonanie ustaleń sprzecznych z prawomocnym orzeczeniem sądu, 5) art. 2, art. 7, art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Wojewody [...] i uchylenie poprzedzającej ją decyzji oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zajęte w zaskarżonej decyzji stanowisko. Uczestnik postępowania "P." [...] Sp. z o.o. w K. wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "ppsa", sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ppsa. Orzekanie – w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że w zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej prawidłowo przyjęto, że zawarcie umowy z dnia z dnia 24 marca 1977 r. rep. A. I nr [...] (wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości) nastąpiło na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U.74.10.64 j.t.), tzn. na podstawie aktu prawnego wymienionego w art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U.04.261.2603 j.t ). Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. stanowiła m.in. : Art. 1. Nieruchomość może być wywłaszczona z zachowaniem przepisów niniejszej ustawy. Art. 2. 1. Wywłaszczenie może nastąpić jedynie na rzecz Państwa. 2. O wywłaszczenie może ubiegać się zainteresowany organ administracji państwowej, instytucja państwowa lub przedsiębiorstwo państwowe. Art. 3. 1. Wywłaszczenie jest dopuszczalne, jeżeli wywłaszczana nieruchomość jest ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych. Art. 6. 1. Ubiegający się o wywłaszczenie obowiązany jest przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przepisanej umowę nabycia nieruchomości za cenę nie wyższą od ustalonej według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie lub umowę zamiany nieruchomości według zasad tej ustawy(...). Jak wprost wynika z treści ww. przepisów nieruchomość mogła być wywłaszczona z zachowaniem przepisów niniejszej ustawy, a zatem mogła zostać wywłaszczona jedynie na rzecz Państwa, mimo, że o wywłaszczenie mogło ubiegać się zainteresowane przedsiębiorstwo państwowe. Skoro wywłaszczenie zostało dokonane na rzecz Skarbu Państwa (gdyż innej możliwości nie było), to nie można skutecznie twierdzić, że ponieważ stroną umowy było przedsiębiorstwo państwowe [...] Fabryki, to wywłaszczenie nastąpiło na rzecz tego przedsiębiorstwa. Gdyby skarżący rzeczywiście uznał, że wskutek zawarcia powyższej umowy nie doszło do wywłaszczenia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa to w konsekwencji nie żądałby obecnie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości ale wystąpił z powództwem cywilnym przed sądem powszechnym. Owszem [...] Fabryki uczestniczyły w procesie wywłaszczenia, ale nie były one stroną stosunku prawnego jaki powstał pomiędzy wywłaszczanym w osobie T. I. i wywłaszczającym w osobie Skarbu Państwa. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy przez T. I. wywłaszczenie mogło nastąpić jedynie na rzecz Państwa. Przedsiębiorstwo, zgodnie z przytoczonym wyżej art. 2 ust.2 i art. 6 ust.1 było jedynie "ubiegającym się o wywłaszczenie" obowiązanym "przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przepisanej umowę nabycia nieruchomości". Nie można zatem podzielić poglądu skarżącego, że skoro [...] Fabryki rozpoczęły i zainicjowały procedurę wywłaszczenia, a także były stroną umowy zawieranej w wyniku tej procedury nie przysługuje im przymiot osoby trzeciej w rozumieniu art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Skarżący prezentując taki pogląd nie zauważa, że zgodnie z art. 2 ust. 2 oraz art. 3 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości przedsiębiorstwo państwowe ubiegające się o wywłaszczenie spełniało jedynie funkcje organu działającego w imieniu Państwa. W każdym przypadku wywłaszczana na podstawie ww. ustawy nieruchomość stawała się własnością Skarbu Państwa i wchodziła w skład mienia ogólnonarodowego. Chociaż [...] Fabryki uczestniczyły w samym procesie wywłaszczenia nie przysługiwał im przymiot strony. Strona skarżąca stara się wykazać obowiązywanie w latach 1977 i nast. stanu prawnego, który nie istniał. Skoro bowiem w tym czasie posiadanie własności przez przedsiębiorstwa państwowe w oderwaniu od własności, która przysługiwała Skarbowi Państwa nie było możliwe, trudno podnosić jakąkolwiek argumentację uzasadniającą stan odmienny. Wobec powyższego zasadnie Wojewoda [...] stwierdził, że [...] Fabryki były osobą trzecią, w rozumieniu przepisu art. 229 ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jest nią bowiem jest każda osoba inna (zatem trzecia) niż poprzedni właściciel nieruchomości i Skarb Państwa, na którego rzecz utracił on swą własność. Na uwzględnienie również nie zasługują zarzuty strony skarżącej opierające się na naruszeniu przez decyzję Wojewody [...] art. 365 § 1 w zw. z art. 6268 § 6 Kodeksu postępowania cywilnego przez dokonanie ustaleń sprzecznych z prawomocnym orzeczeniem sądu w postaci uznania właścicielem wywłaszczonej nieruchomości Skarbu Państwa pomimo wpisu do księgi wieczystej w wyniku wywłaszczenia [...] Fabryk. Należy przede wszystkim zauważyć, że wpis do księgi wieczystej prawa własności nieruchomości nie miał i nie ma charakteru konstytutywnego. Przejście prawa własności nieruchomości następuje niezależnie od dokonania lub nie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Podnoszony zatem przez skarżącego argument, że ujawnienie w dziale II księgi wieczystej [...] Fabryk powoduje, że to właśnie to przedsiębiorstwo państwowe należy uznać za właściciela nieruchomości nie znajduje podstaw prawnych, tym bardziej, że dochodząc w swoich wywodach do takiego wniosku skarżący przede wszystkim pomija stan prawny jaki obowiązywał w momencie dokonywania wywłaszczenia. Umowa z dnia 24 marca 1977 r. zawarta została w czasie, gdy obowiązywał jeszcze art. 128 § 1 Kodeksu cywilnego, stanowiący, iż socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1979 r. sygn. akt: I CR 137/79 (LEX nr 8182) przepis ten wyrażał zasadę jedności własności państwowej, w związku z czym nabywcą i właścicielem nieruchomości w zakresie wynikającym z konkretnej umowy zawartej przez przedsiębiorstwo państwowe jest Skarb Państwa, a nie przedsiębiorstwo, które w granicach wynikających z postanowień art. 128 § 2 Kodeksu cywilnego wykonuje w imieniu własnym względem przydzielonego mu mienia uprawnienia płynące z własności Państwa. Stan taki uległ zmianie dopiero po wejściu w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 3, poz.11), w wyniku której zniesiona została zasada wyłączności na rzecz Skarbu Państwa własności mienia państwowego, co spowodowało, że państwowe osoby prawne uzyskały zdolność prawną w zakresie nabywania składników majątkowych na własność. Należy wskazać, za uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1991 r. sygn. akt: III CZP 38/91 (OSNC 1991/10-12/118), że zmiana ta nie spowodowała przekształcenia przysługujących państwowym osobom prawnych uprawnień do części mienia ogólnonarodowego, pozostających w ich zarządzie w dniu wejścia w życie wymienionej ustawy . Ponieważ [...] Fabryki były w dacie zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości z dnia [...] marca 1977 r. rep. A. I nr [...] przedsiębiorstwem państwowym, należy, na podstawie powyższego uznać, że na jej podstawie to nie one, a Skarb Państwa nabył prawo własności przedmiotowych nieruchomości, a [...] Fabryki jako przedsiębiorstwo państwowe wykonywały jedynie uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa. Mając na względzie powyższe, za niezasadne należy uznać zarzuty skarżącego wskazujące, że akt notarialny oraz uwierzytelniony odpis z księgi wieczystej nr [...] wykazują na nabycie nieruchomości na własność przez [...] Fabryki, a nie Skarb Państwa. Odnosząc się do zarzutu strony skarżącej dotyczącego związania wpisem w księdze wieczystej [...] Fabryk jako właściciela spornych nieruchomości należy wskazać, że wpisem jest także wykreślenie poprzedniego wpisu (wpisem jest więc również wykreślenie [...] Fabryk jako właściciela nieruchomości i wpisanie w to miejsce Skarbu Państwa). Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece z dnia 6 lipca 1982 r. (Dz.U.01.124.1361 j.t) domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, a zgodnie z ust.2. domniemywa się, że prawo wykreślone nie istnieje. Mając na uwadze ww. przepis, zarówno organ I instancji, jak i Wojewoda [...] prawidłowo wzięli pod uwagę aktualny wpis w księdze wieczystej (obecnie KW nr [...]), zgodnie z którym właścicielem nieruchomości jest Skarb Państwa. Nie można bowiem wybiórczo – tak jak sugeruje to skarżący – traktować jedne wpisy w księdze wieczystej jako wiążące zgodnie z art. 365 § 1 w zw. z art. 6268 § 6 Kodeksu postępowania cywilnego, a inne nie. Przede wszystkim należy jednak podkreślić, że zasada wyrażona w art. 3 ustawy 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece wyklucza jakąkolwiek kontrolę w postępowaniu administracyjnym dotyczącą treści wpisów w tychże księgach. Jedynie na marginesie powyższych rozważań należy wskazać, że jeżeli skarżący chciałby, powołując się na nieważność wpisu w księdze wieczystej, skutecznie dochodzić swoich praw powinien najpierw podjąć odpowiednie kroki przed właściwym sądem cywilnym doprowadzając wpierw do zmiany treści wpisów w księdze wieczystej i dopiero dysponując w tym zakresie prawomocnym orzeczeniem sądu cywilnego dochodzić odpowiednich praw przed sądami administracyjnymi. Sąd administracyjny (również samorządowe i państwowe organy administracji) nie posiada bowiem w zakresie swojej kognicji możliwości badania prawidłowości wpisów w księgach wieczystych. Z tych względów poza rozważaniami pozostawiono stanowisko prezentowane przez skarżącego zarówno przed tut. Sądem, jak i przed organami administracji państwowej zmierzające do wykazania niezgodności z prawem wpisów w księdze wieczystej. Mając na uwadze treść art.229 ugn, zgodnie z którym, roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej, orzekające w sprawie organy prawidłowo sprawdziły i ustaliły, że na przedmiotowej nieruchomości zostało ustanowione prawo użytkowania wieczystego przed dniem 1 stycznia 1998 r. Przepis art. 229 stanowi bowiem wyjątek od zasady określonej w art. 136 ust. 3 i uniemożliwia dochodzenie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części w przypadku, gdy przed 1 stycznia 1998 r. ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Za ustanowienie prawa użytkowania wieczystego w rozumieniu cytowanego przepisu uznać należy również ustanowienie na rzecz [...] Fabryk w K. użytkowania wieczystego z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r., co w nin. sprawie stwierdzone zostało decyzją Wojewody [...] z dnia 8 lipca 1991 r. nr [...]. Wpis tego prawa do księgi wieczystej nastąpił w dnia 6 marca 1992 r. Co istotne, przed dniem 1 stycznia 1998 r. doszło do dwukrotnej zmiany użytkownika wieczystego. Umową z dnia 22 kwietnia 1994 r. prawo to zostało zbyte na rzecz G. H., a wpis do księgi wieczystej nastąpił w dnia 25 kwietnia 1994 r. (k. 39 akt adm.I inst. i k. 25 akt adm.II inst), a następnie do zbycia tego prawa doszło na podstawie umowy z dnia 31 grudnia 1996 r. na rzecz "S." S.A. w K., wpis tego użytkownika wieczystego do księgi wieczystej nastąpił w dnia 18 lipca 1997 r. (k. 44 akt adm.I inst. i k. 25 akt adm.II inst), Mając na względzie powyższe Sąd uznał zarzuty skargi za niezasadne. Uznając natomiast zaskarżoną decyzję Wojewody [...] i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. za zgodne z prawem, Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.151 ppsa.