II GZ 473/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Gabriela Jyż po rozpoznaniu w dniu 25 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia E. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt V SA/Wa 429/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. C. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie przekraczającej 200 (dwieście) złotych; 3. w pozostałym zakresie oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z 25 sierpnia 2011 r. odmówił E. C. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd orzekł w następującym stanie sprawy: E. C. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 431 zł wystąpił 19 grudnia 2010 r. z wnioskiem na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i dorosłą córką, posiada dom o pow. około 200 m2, nieruchomość rolną o pow. 2,8 ha oraz 15 ha łąki i 3,8 ha lasu. W rubryce 10 wniosku oświadczył, iż uzyskuje miesięczny dochód z renty w wysokości 569 złotych oraz z nieruchomości rolnych w łącznej wysokości ok. 16000 złotych rocznie. Wskazał ponadto, że żona i córka dochodów nie uzyskują. Dodał, że utrzymuje studiującą córkę i z tego tytułu ponosi koszty w kwocie około 700 złotych miesięcznie. Ponadto ponosi następujące wydatki: energia elektryczna od 100 do 150 złotych, podatek gruntowy – 307 złotych kwartalnie oraz leki w kwocie 200 złotych. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, WSA zarządzeniem z 9 maja 2011 r. oraz z 1 czerwca 2011 r. wezwał skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Skarżący odpowiedział na powyższe wezwania i w odpowiedzi na pierwsze pismo wskazał, iż wraz z żoną nie posiadają żadnych lokat i nie korzystają z pomocy społecznej oraz przedstawił wydatki rodziny związane z utrzymaniem tj.: koszty żywności częściowo wyprodukowanej (warzywa) około 500 zł miesięcznie, lekarstwa od 100 do 300 zł miesięcznie, opał na zimę około 3000 - 5000 złotych rocznie, energia elektryczna od 125 do 150 zł miesięcznie, koszty utrzymania studiującej córki od 700 do 1000 zł miesięcznie. Skarżący dodał ponadto, iż w związku z trudną sytuacją korzysta z pomocy dorosłych dzieci. Wyjaśnił, że wraz z żoną posiadają rachunek bankowy, którego stan określił na zero złotych. W drugim piśmie procesowym wyjaśnił, że jego gmina nie wydaje zaświadczeń wskazujących dochodowość gospodarstwa rolnego oraz że dochód w wysokości 460,22 złotych wykazany w zeznaniu podatkowym za 2010 rok dotyczył dowozu zwierzyny do punktu skupu i obecnie skarżący już tego dochodu nie otrzymuje. Do pisma skarżący załączył faktury za energię elektryczną, wodę i ścieki. Nie załączył natomiast wyciągów z rachunku bankowego, pomimo wskazania w swoim piśmie o ich załączeniu do wyjaśnień. Postanowieniem z 21 czerwca 2011 r. sygn. akt V SA/Wa 429/11 referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący złożył sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego. Argumentował, że bank, w którym posiada konto bankowe pobiera miesięczną opłatę w kwocie 30 zł, za przesyłanie wyciągów bankowych, dlatego ze względów oszczędnościowych nie otrzymuje takich wyciągów. Różnice wynikające z deklarowanych wydatków na lekarstwa wynikają z wahań, jakie występują w wydatkach na leki oraz z faktu, że nie wszystkie lekarstwa ze względów finansowych skarżący może wykupić. Podkreślił nadto, że wszystkie informacje przekazywał z należytą starannością i rzetelnie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. rozpoznając sprzeciw wskazał, iż oświadczenie zawarte we wniosku skarżącego złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dlatego też w ocenie Sądu I instancji niezbędne okazało się wezwanie skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. WSA wskazał, iż analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie mógł dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. Ponadto skarżący dwukrotnie wzywany był do nadesłania wyciągów z rachunku bankowego. W odpowiedzi na pierwsze wezwanie stwierdził, że stan tego rachunku wynosi zero złotych. Do odpowiedzi na drugie wezwanie, skarżący nie załączył wyciągu (zaświadczenia z banku), pomimo, że w treści odpowiedzi oświadczył, że takie zaświadczenie przedstawia Sądowi I instancji. Wskazanych dokumentów skarżący nie dołączył również do sprzeciwu. Wyjaśnił, że wyciągi bankowe są odpłatne i skarżącego nie stać na ich opłacenie (jeden wyciąg to koszt 30 zł). WSA odnosząc się do wyjaśnień skarżącego zgodnie z którymi, gmina, na terenie której posiada nieruchomości rolne nie wydaje zaświadczeń o dochodach z gospodarstwa stwierdził, że w takim przypadku skarżący powinien uzyskać pisemną informację z Gminy, że takich zaświadczeń nie wydaje. Reasumując powyższe WSA uznał, iż skarżący nie dąży do wyjaśnienia w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej, a brak udzielenia odpowiedzi na zadane pytania, uniemożliwiło dokonanie właściwej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. E. C. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, iż nie stać go na dokonanie opłat sądowych ani na pomoc adwokata i jeżeli nie zostanie zwolniony z opłaty sądowej będzie zmuszony zrezygnować ze złożonej do Sądu skargi. Nadto wskazał, iż w sposób rzetelny i uczciwy składał oświadczenia i wyjaśnienia w niniejszej sprawie. Odnosząc się do kwestii wyciągów bankowych skarżący podkreślił, iż są one odpłatne i kosztują tyle ile wskazał w poprzednich pismach oraz nie ma możliwości uzyskania ich bezpłatnie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Instytucja prawa pomocy, umożliwia osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem, co wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w myśl art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, Sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Zwrot "nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania" zawarty w art. 246 § 2 p.p.s.a. można rozumieć dwojako: że strona nie ma w ogóle środków finansowych, albo że ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania. Unormowanie zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10) W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, oceniając zasadność zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę z jednej strony szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącego, ale z drugiej strony fakt, iż skarżący nie dostarczył na wezwanie WSA wymaganych dokumentów. Analizując materiał dowodowy w niniejszej sprawie NSA doszedł do przekonania, iż skarżący starał się wyjaśnić swoją trudną sytuację finansową składając oświadczenia i dokumentację na ich potwierdzenie. Odpowiadając na zarządzenia WSA o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący zawsze odpowiadał w terminie, odnosząc się kolejno do punktów z zarządzenia wyjaśniał kwestie budzące wątpliwości ponadto załączał dokumentację uzupełniając przedmiotowy wniosek. NSA wskazuje, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo podał, iż skarżący nie przedstawił zgodnie z zarządzeniem wyciągu z rachunku bankowego oraz nie okazał zaświadczenia z właściwego urzędu gminy, wskazującego wysokość dochodów uzyskiwanych z nieruchomości rolnych. Jednak w ocenie NSA skarżący składał rzetelne wyjaśnienia kwestii ich niedostarczenia, a ponadto uzyskanie wydruków wyciągów bankowych mogłoby narazić skarżącego na dodatkowe opłaty. W ocenie NSA skarżący wypełniając punkt 4 (wezwanie do złożenia dokumentów) zarządzenia z 9 maja 2011 r. złożył zaświadczenie Nr 3140.40011.137.2011, z którego wynika, iż posiada gospodarstwo rolne o pow. 23,31 ha fizycznych, co stanowi 13,644 ha przeliczeniowych, a stosownie do zarządzenia z 1 czerwca 2011 r. punkt 3 wyjaśnił, iż gmina nie wydaje zaświadczeń wskazujących na wysokość dochodów uzyskiwanych z nieruchomości rolnych. Sąd I instancji poprawnie wskazał, iż skarżący mógłby uzyskać z gminy informację, iż nie wydaje się takiego zaświadczenia jednak w ocenie NSA wymagałoby to czasu, a skarżący miał 7 dniowy termin do uzupełnienia wniosku. Reasumując powyższe NSA uznał, iż skarżący nie wykazał okoliczności niezbędnych do pozytywnego rozpatrzenia w całości wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dokumenty przedłożone na ich poparcie nie dają wystarczających podstaw do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w połowie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie i przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 200 zł, uznając, że w pozostałym zakresie zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.