I FZ 535/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka – Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 8 listopada 2011 r. sygn. akt I SA/Go 339/11 oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Z. G. z dnia 11 marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki w treści decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za listopad 2005 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 listopada 2011 r., sygn. akt I SA/Go 339/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił wniosek S. M. o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Z. G. z dnia 11 marca 2011 r. w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki w treści decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za listopad 2005 r. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał na okoliczności powoływane przez skarżącego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy zainicjowanego wnioskiem z 16 maja 2011 r., jak i rozstrzygnięcia sądowe zapadłe w tym zakresie, w tym kończące to postępowanie postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 31 sierpnia 2011 r., I FZ 251/11, którym oddalone zostało zażalenie skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarżący zdecydowanie unikał przedstawienia kompletu dokumentów potwierdzających jego oświadczenie, a zatem Sąd pierwszej instancji, jak i Sąd drugiej instancji mają do dyspozycji jedynie oświadczenia strony oraz szczątkową dokumentację. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że trudno odnieść twierdzenia skarżącego o jego sytuacji finansowej do faktu przyznania mu kredytu, bowiem, aby uzyskać kredyt skarżący musiał wykazać odpowiednie zabezpieczenie wierzytelności wobec banku. W związku z tym w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego trudno uznać, aby skarżący nie miał zabezpieczonych innych należności związanych z utrzymaniem rodziny czy z prowadzoną działalnością gospodarczą. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny przyznał rację Sądowi pierwszej instancji, że bierność skarżącego w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej zdecydowanie uniemożliwiła pełną ocenę tej sytuacji. W tym stanie rzeczy nie można było bowiem ponad wszelką wątpliwość uznać, że skarżący wykazał, iż spełnia warunki wskazane w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.), co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy ze środków budżetowych. Wezwany ponownie do uiszczenia wpisu sądowego skarżący wniósł o zwolnienie go z tego obowiązku wskazując na to, że nową okolicznością jest zajęcie przez komornika jego przychodu uzyskanego ze sprzedaży zbóż. Wskazał też na prowadzoną od dwóch lat egzekucję administracyjną. Podniósł, że nie składa wyciągów z rachunków bankowych z uwagi na wysokie opłaty za ich sporządzenie. Zaznaczył także, że prowadzona egzekucja polega na zajęciu rachunku bankowego, zastawie na rzeczach ruchomych oraz wpisaniu hipoteki na gospodarstwie rolnym. Podał też, że Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie rozpoczęła jeszcze przyjmowania wniosków o przyznanie płatności w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, jak i to, że utrzymuje się obecnie z uzyskanego w banku kredytu i nie posiada żadnych lokat. W formularzu PPF w rubryce dotyczącej dochodów skarżący wskazał, że osiąga z gospodarstwa rolnego dochód miesięczny brutto 4.660 zł, natomiast z prowadzonej działalności gospodarczej stratę, ale łącznie osiąga dochód miesięczny brutto w wysokości 2.160 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając ponowny wniosek strony zwrócił uwagę, że w takiej sytuacji zgodnie z art. 165 P.p.s.a. Sąd zobowiązany jest jedynie do zbadania i oceny, czy od prawomocnego zakończenia postępowania dotyczącego prawa pomocy zaszły istotne zmiany okoliczności sprawy uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu na takie okoliczności nie wskazał skarżący. Dla uwzględnienia wniosku strona musi wykazać zmiany w swoim położeniu uzasadniające konieczność ubiegania się o pomoc, a co ważniejsze, powinna okoliczności podawane przez siebie udokumentować możliwie najobszerniej. W swoim wniosku skarżący nie wskazał tak istotnych zmian sytuacji finansowej w porównaniu z sytuacją przedstawioną w poprzednim wniosku. Uzasadnienie obecnego wniosku w istocie stanowi powtórzenie pierwotnie złożonego, z tym zastrzeżeniem, że skarżący podał, iż aktualnie utrzymuje się z udzielonego kredytu, wskazując przy tym na miesięczny dochód gospodarstwa rolnego w wysokości 4.660 zł. Samo oświadczenie skarżącego w tym względzie zostało jednak przez Sąd uznane za niewystarczające do prawidłowej oceny wniosku. Podkreślono, że twierdzeń w tym zakresie wnioskodawca nie poparł żadnymi stosownymi dokumentami. Z kolei informacja o prowadzonej przeciwko skarżącemu egzekucji była już poprzednio przez skarżącego podana i znana Sądowi. Skarżący zatem nie wykazał, że jego sytuacja materialna uległa takiemu pogorszeniu, iż nie jest on w stanie uiścić wpisu w wysokości 100 zł, a w związku z tym brak jest podstaw uzasadniających zmianę wcześniej wydanego rozstrzygnięcia w sprawie. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie wskazując, że w sprawie wystąpiły nowe okoliczności w postaci zajęcia 18 sierpnia 2011 r. przelanej na rachunek bankowy skarżącego kwoty 61.600 zł za sprzedany po żniwach rzepak. Skarżący podkreślił, że w ten sposób został pozbawiony nie tylko zapłaty za rzepak, ale i środków, by zapłacić za nawozy, środki ochrony roślin, które kupił na kredyt, m.in. pod uprawę rzepaku. Skarżący wskazał, że wszystkie wpływy na jego rachunku bankowym podlegają zajęciu przez komornika skarbowego, co uniemożliwia dokonanie jakichkolwiek wypłat. Zajęcie rachunku skarżącego wynika wprost z dokumentów przedłożonych w sprawie przez skarżącego, stąd odwoływanie się do wyciągów bankowych przez Sąd jest niezasadne i tylko naraża skarżącego na wysokie opłaty z tytułu ich sporządzenia. Skarżący podniósł, że ciągle zaciąga pożyczki, aby nie zbankrutować na skutek dokonanych przez Urząd Skarbowy zajęć. Wobec zajęcia należności za rzepak skarżący nie ma teraz dochodu, choć skończył się czas żniw. Zwrócił też uwagę, że jego dochód wynoszący przykładowo za 2010 r. zaledwie 26.817,21 zł daje na osobę w rodzinie skarżącego kwotę, która obiektywnie wystarcza na życie na progu ubóstwa (kwota 2.234,77 zł miesięcznie na utrzymanie trzech dorosłych osób). Za dowolne strona uznała stanowisko Sądu co do nieotrzymania przez nią kredytu, skoro złożyła dokumenty, z których wynika udzielenie takiego kredytu. Sąd pierwszej instancji całkowicie błędnie zinterpretował zajęcie rachunków bankowych przez komornika, jak i nietrafnie odniósł się do specyfiki osiąganych przez skarżącego przychodów z gospodarstwa rolnego. Skarżący podkreślił też to, że Sąd żąda od niego wpisu w kilkudziesięciu sprawach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma, jak słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą niewątpliwie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba również, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Skoro w obecnie rozpatrywanym wniosku strona wnosi o przyznanie jej częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, wskazać należy, że ze względu na przesłanki zawarte w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zmiana okoliczności sprawy będzie w tym przypadku polegała na zaistnieniu – po uprawomocnieniu się poprzedniego postanowienia w tym zakresie – nowych okoliczności, które zmieniałyby sytuację strony w kwestii możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 P.p.s.a. Sąd jest zatem zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Analiza ta powinna zmierzać do ewentualnego zidentyfikowania zawartych w powtórnym wniosku nowych okoliczności sprawy. Stwierdzone różnice w powoływanych przez wnioskodawcę okolicznościach mogą zostać uznane za nieistotne, jeśli już z nich wynika, że nie wpływają one na stwierdzenie wystąpienia przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Jednak jeśli analiza powtórnie złożonego wniosku nie pozwala na jednoznaczne konkluzje w tym zakresie (np. jeśli podane przez wnioskodawcę dane są niewystarczająco precyzyjne dla oceny ich znaczenia w kontekście możliwości zastosowania art. 165 P.p.s.a.) Sąd powinien rozważyć zasadność zastosowania art. 255 P.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Na to, że art. 255 P.p.s.a. znajduje zastosowanie również w przypadku wniosku rozpoznawanego pod kątem spełnienia przesłanek z art. 165 P.p.s.a. wskazuje fakt, iż postępowanie toczące się w wyniku ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie różni się pod względem formalnym od pierwotnego postępowania w tym zakresie – m.in. praktyką jest wymaganie od wnioskodawcy złożenia wniosku na formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), zawierającego dane wskazane w art. 252 § 1 P.p.s.a. Przepis art. 255 P.p.s.a. w jednoznaczny sposób nawiązuje do wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., a brak jest normy wyłączającej zastosowanie art. 255 P.p.s.a. w sytuacji ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Za możliwością zastosowania tego przepisu przemawia także zasada prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), której urzeczywistnieniu ma służyć m.in. instytucja prawa pomocy – jeśli bowiem sformułowania w złożonym ponownym wniosku nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, czy mamy do czynienia ze zmianą okoliczności sprawy (mającą wpływ na spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a.), czy też nie, zasada prawa do sądu przemawia za wyjaśnieniem tej kwestii w trybie przewidzianym w art. 255 P.p.s.a., przed uznaniem, że takiej zmiany okoliczności sprawy brak. Stąd też nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który, nie skorzystawszy z możliwości skierowania do wnioskodawcy wezwania, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., stwierdził, że "samo oświadczenie skarżącego [...] nie jest wystarczające do prawidłowej oceny wniosku, zważywszy iż nie jest ono poparte [...] żadnymi stosownymi dokumentami." Jeśli bowiem zdaniem Sądu dla "prawidłowej oceny wniosku" konieczne było przedstawienie przez wnioskodawcę dokumentów na poparcie jego twierdzeń, należało umożliwić wnioskodawcy przedłożenie takich dokumentów. Do tego właśnie służy tryb przewidziany w art. 255 P.p.s.a. Nieskorzystanie z niego w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego czyni niezasadnym powoływanie się na "niewystarczalność" samego oświadczenia skarżącego i niepoparcie tego oświadczenia żadnymi dokumentami. Podkreślenia wymaga przy tym, że od zastosowania trybu z art. 255 P.p.s.a. nie zwalnia Sądu – w przypadku stwierdzenia, że oświadczenie we wniosku jest niewystarczające bądź budzi wątpliwości – to, że w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wypełnił w pełni skierowanego do niego na podstawie tego przepisu wezwania. Wątpliwości (bądź niewystarczające dane) dotyczą bowiem w takim przypadku okoliczności nieobjętych poprzednim wezwaniem i nie można pozbawiać wnioskodawcy możliwości przedłożenia na ich potwierdzenie dodatkowych oświadczeń bądź dokumentów. Niezależnie od powyższego wskazać należy, że rozważania merytoryczne przedstawione w zaskarżonym postanowieniu wskazują na brak dostatecznej analizy akt sprawy, a zwłaszcza brak dostatecznego zbadania obu składanych w toku sprawy wniosków o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z argumentacją Sądu pierwszej instancji "Uzasadnienie obecnego wniosku skarżącego stanowi w istocie powtórzenie pierwotnie złożonego, z tym zastrzeżeniem, że jak podaje skarżący, aktualnie utrzymuje się z udzielonego kredytu". Jeśli sformułowanie takie ma wskazywać na to, że w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego "utrzymywanie się z udzielonego kredytu" stanowi nową okoliczność – a zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego tak właśnie należy je interpretować – to jest to argument nieznajdujący potwierdzenia w aktach sprawy. O ile bowiem istotnie na utrzymywanie się z udzielonego kredytu skarżący wskazuje w ponownym wniosku, okoliczność ta wskazywana była również we wniosku pierwotnym, złożonym w maju 2011 r. W rubryce dotyczącej dochodów w złożonym ówcześnie formularzu PPF skarżący wskazał bowiem wyraźnie jako źródło swoich dochodów "kredyt 15.000,- zł" (k. 21 akt WSA). Podobnie skarżący argumentował w sprzeciwie (k. 37 akt WSA): "Oświadczam, że aktualnie utrzymuję się z kredytu bankowego.", jak i w zażaleniu na postanowienie Wojewódzki Sąd Administracyjny z 14 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Go 339/11 (k. 57 akt WSA): "obecnie na przednówku utrzymuje się z kredytu bankowego". Uznanie zatem tej okoliczności za okoliczność nową świadczy o braku dostatecznej analizy argumentacji przedstawianej przez wnioskodawcę w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyniąc zasadnym wniosek, że w istocie Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił się od zbadania, czy w sprawie doszło do zmiany okoliczności, czy też nie. Wskazać należy przy tym, że podważenie twierdzenia Sądu pierwszej instancji co do zidentyfikowanej w zaskarżonym postanowieniu "nowej" okoliczności nie świadczy równocześnie o tym, że takich okoliczności skarżący w ogóle w ponownym wniosku nie wskazał. Niezależnie od tego, czy za taką okoliczność uznać można podkreślane przez wnioskodawcę, a pominięte przez Sąd pierwszej instancji, zajęcie dochodu uzyskanego ze sprzedaży zbóż (zaznaczenia w tym miejscu wymaga, że okoliczność zajęcia rachunków bankowych była już podawana przez skarżącego wcześniej), to pogląd Sądu o "w istocie powtórzeniu wniosku pierwotnie złożonego" nie może zostać w pełni podzielony choćby ze względu na zawarte w formularzu PPF powtórnego wniosku twierdzenia skarżącego o tym, iż "Na utrzymaniu córka studentka. Nie otrzymuje stypendium.", czy o tym, że "Wnioskodawca choruje i ponosi koszty leczenia." Na okoliczności te strona wcześniej nie wskazywała. Nie ulega oczywiście wątpliwości, że oświadczenia skarżącego w tym zakresie są ogólnikowe i nie pozwalają na stwierdzenie w jakim stopniu te okoliczności wpływają na możliwość uiszczenia kosztów sądowych w sprawie, jednakże, jak już wskazano wyżej, w takiej sytuacji ustawodawca przewidział w art. 255 P.p.s.a. tryb "uzupełnienia" oświadczenia strony. Zasadność jego zastosowania Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien rozważyć przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Po ewentualnym wezwaniu w trybie art. 255 P.p.s.a. (i uzupełnieniu oświadczeń strony) Wojewódzki Sąd Administracyjny będzie zobowiązany do oceny podnoszonych przez skarżącego nowych okoliczności (tzn. niepodniesionych na etapie poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy) w świetle normy zawartej w art. 165 P.p.s.a. Zaznaczyć warto, że dla oceny występowania przesłanki, o której mowa w tym przepisie, przydatna może być również argumentacja co do stanu majątkowego strony przedstawiona w zażaleniu na postanowienie z 8 listopada 2011 r. Dopiero dogłębna analiza pism strony składanych w toku postępowań o przyznanie prawa pomocy umożliwi stwierdzenie, czy doszło do zmiany okoliczności sprawy umożliwiającej uznanie, że obecnie skarżący wykazał spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, działając art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. ----------------------- 7