I GZ 153/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 7 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 24 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Bk 183/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z 24 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Bk 183/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. oddalił wniosek J. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] marca 2011 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że postanowieniem z dnia [...] lipca 2011 r. został oddalony wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, z uwagi na uznanie przez Sąd za niewiarygodne oświadczenia o wysokości osiąganego dochodu. Ponadto Sąd stwierdził, że wykazany majątek oraz wydatki pozwalają na uiszczenie kosztów sądowych. W ocenie Sądu, od czasu wydania powyższego orzeczenia, sytuacja rodzinna oraz majątkowa skarżącej nie uległy zmianie. Z przedłożonych w sprawie dokumentów wynika, że działalność gospodarcza prowadzona przez skarżącą w 2011 r. przynosi stratę w kwocie 32.627,14 zł, zaś działalność jej męża wykazuje przychód w kwocie 34.027,26 zł. Ponadto z zeznań podatkowych wynika, że w 2010 r. skarżąca uzyskała przychód w kwocie 568.230,70 zł, zaś dochód wyniósł 77.029,75 zł. Z kolei mąż skarżącej uzyskał przychody w kwocie 11.080,00 zł. Sąd podniósł, iż miesięczne wydatki skarżącej i jej rodziny łącznie wynoszą 13.782,17 zł. Na tę kwotę składają się: zakup żywności – 1500 zł, ubranie – 2000 zł, lekarstwa – 150 zł, opieka medyczna – 400 zł, dowóz dzieci – 200 zł, obiady dzieci – 100 zł, polisy ubezpieczeniowe – 389 zł, podatek od nieruchomości – 80 zł, podatek od środków transportu – 298 zł, utrzymanie samochodu – 200 zł, kredyty, pożyczki leasing – łącznie 7.465,17 zł oraz spłata kary pieniężnej na rzecz ITD. – 1000 zł. W skład majątku rodziny skarżącej wchodzą: dom o powierzchni [...], działka o powierzchni [...], samochód osobowy marki V., r. prod. [...] r. oraz samochody ciężarowe i naczepy, a także inne środki trwałe wykazane w dokumencie księgowym i służące do prowadzenia działalności gospodarczej. W ocenie Sądu I instancji, sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawczyni nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Z analizy zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji wynika, iż skarżąca obraca znacznymi kwotami pieniędzy, a ponadto na przełomie 2010 i 2011 r. zaciągnęła liczne zobowiązania kredytowe, co dowodzi, iż posiada ona płynność finansową. Sąd podkreślił, iż nie zostało wykazane zaleganie ze spłatą jakichkolwiek zobowiązań bądź bieżących rachunków. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, niezrozumiałym jest założenie, iż konieczność spłaty kredytów konsumpcyjnych powinna powodować zwolnienie od kosztów sądowych bądź ustanowienie doradcy podatkowego. Koszty związane z prowadzeniem postępowania sądowego nie mogą być bowiem stawiane jako ostatnie w kolejności ich uiszczania. Spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki, poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie, nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną, jaką stanowi wpis sądowy. Sąd I instancji podniósł również, iż okoliczność ponoszenia straty z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej, pomimo znacznych wydatków, wskazuje, że sytuacja majątkowa wnioskodawczyni budzi uzasadnione wątpliwości co do zgodności ze stanem faktycznym. W świetle przedstawionych okoliczności, Sąd I instancji stwierdził, że niewiarygodne oświadczenie w zakresie osiąganego dochodu, w zestawieniu z wykazanym majątkiem oraz ponoszonymi wydatkami, nie pozwala na przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego. Sąd wskazał również, że postępowanie zażaleniowe w zakresie przyznania prawa pomocy zwolnione jest z kosztów sądowych, a do wniesienia zażalenia niewymagalny jest pełnomocnik profesjonalny. Zażaleniem na powyższe postanowienie J. R. zaskarżyła przedmiotowe orzeczenie w całości oraz wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B. do ponownego rozpoznania. Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., polegające na oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że Sąd nie przeprowadził własnej oceny zgromadzonych dotychczas dowodów w sprawie, opierając się na wcześniejszych rozstrzygnięciach z dnia [...] lipca 2011 r. oraz z dnia [...] sierpnia 2011 r. oraz uznając, że od czasu wydania ostatniego orzeczenia sytuacja rodzinna i majątkowa nie uległy zmianie. Zdaniem skarżącej, przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia nie wzięto pod uwagę okoliczności podnoszonych w sprzeciwie z dnia [...] sierpnia 2011 r., tj. prowadzenia uproszczonej dokumentacji oraz zaległości podatkowej. W ocenie skarżącej, głównym przedmiotem sporu jest kwestia wpływu zaistniałej straty w prowadzonej działalności gospodarczej na możliwości majątkowe wnioskodawcy. Właściwa interpretacja wystąpienia straty pozwoli ocenić czy skarżąca jest w stanie pokryć koszty ustanowienia doradcy podatkowego oraz wpis sądowy. Ponadto skarżąca podniosła, że w sprzeciwie uzasadniła konieczność reprezentowania jej przez profesjonalnego pełnomocnika z uwagi na subiektywną ocenę składanych pism procesowych. Zaskarżone postanowienie nie zawiera jednakże odniesienia do podniesionej kwestii. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl regulacji zawartej w przepisie art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, gdzie zakres całkowity obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, zaś zakres częściowy obejmuje: zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, bądź tez zwolnienie od opłat sądowych i wydatków, bądź tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do reprezentacji. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. Ponieważ zwolnienie od opłat sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu oznacza prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, może ono dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Takich wyjątkowych okoliczności Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie dostrzegł i ocenę tę Naczelny Sąd Administracyjny podziela. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez wnioskodawczynię okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżąca nie wykazała rzeczywistej i obiektywnej niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, w tym kosztów ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego do reprezentowania jej interesów w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu I instancji, iż skarżąca nie przedstawiła w sposób niebudzący wątpliwości jakie są źródła utrzymania rodziny oraz jaka jest rzeczywista wysokość posiadanych oraz uzyskiwanych środków na utrzymanie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można wywieść, iż skarżąca nie jest w stanie pokryć z własnego budżetu kosztów opłacenia profesjonalnego pełnomocnika. Z oświadczeń skarżącej nie można bezsprzecznie wywieść jej rzeczywistej sytuacji materialnej oraz jej rodziny. W konsekwencji nie pozwalało to na prawidłowe zweryfikowanie czy wnioskodawczyni spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji, mając do dyspozycji przedstawione przez stronę materiały, słusznie więc uznał, iż dane zawarte we wniosku oraz w złożonych dodatkowo wyjaśnieniach i oświadczeniach nie dają możliwości dokonania pełnej oceny sytuacji materialnej oraz zdolności finansowej. Strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o przyznanie prawa pomocy musi uprawdopodobnić w sposób bardzo dokładny okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawiane dokumenty powinny bezsprzecznie wykazywać, iż wnioskująca znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do uwzględnienia złożonego wniosku. Tymczasem zgromadzone materiały nie dają pełnego i klarownego obrazu sytuacji majątkowej oraz zdolności płatniczych skarżącej. W całości podzielić należy więc ustalenia Sądu pierwszej instancji, że nie wykazała ona spełnienia ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy przy tym zauważyć, że Sąd I instancji słusznie zwrócił uwagę, że wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą przynoszącą wysokie przychody, a przedstawione informacje dotyczące wydatków rodziny i źródeł ich finansowania budzą wątpliwości. W szczególności niewiarygodne jest, co już podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny, oświadczenie w zakresie wysokości osiąganego dochodu, w zestawieniu z wykazanym majątkiem oraz wyszczególnionymi wydatkami. Ponadto nie bez znaczenia w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy jest fakt, że skarżąca pokrywa koszty związane z eksploatacją samochodu, polisami ubezpieczeniowymi oraz posiada środki na spłatę kredytów, pożyczek i leasingu w łącznej wysokości 7.465,17 zł. Wnioskodawczyni na bieżąco wykonuje zobowiązania prywatnoprawne, wynikające z różnych umów, które to spłaty stanowią znaczną część jej miesięcznych wydatków. Nie ma powodów, dla których tego rodzaju wydatki miałyby mieć pierwszeństwo przed należnościami związanymi z prowadzonymi postępowaniami sądowymi. Jak często podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, opłaty sądowe stanowią rodzaj daniny publicznoprawnej i w związku z tym inne wydatki skarżącej nie mogą być w stosunku do tych opłat traktowane priorytetowo (por. post. NSA z dnia 23 stycznia 2006 r., sygn. akt II FZ 23/06, niepubl.). W tych okolicznościach brak było zatem podstaw, by uznać, że J. R. nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarżąca nie uzasadniła w sposób jednoznaczny swojej ciężkiej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazała dostatecznie zasadności złożonego wniosku i dlatego jej zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. uznał za nieuzasadnione. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.