II GZ 427/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 27 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "W. F." Spółki z o.o. w likwidacji w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 26 lipca 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 544/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "W. F." Spółki z o.o. w likwidacji w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie odmowy wydania zezwolenia na zajęcie pasa drogowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia postanawia: oddalić zażalenie Skarżąca "W. F." Spółka z o.o. w likwidacji z siedzibą w W. w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku Spółka podała, iż złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości, który [...] sierpnia 2010 r. został oddalony przez Sąd Rejonowy dla m. st. W. X Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i naprawczych (sygn. akt [...]) z uwagi na brak środków wystarczających na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. W ocenie Spółki, okoliczność ta wskazuje, iż nie posiada ona środków umożliwiających uiszczenie kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. w przedmiocie odmowy wydania zezwolenia na zajęcie pasa drogowego. Ponadto wnioskodawca stwierdził, iż jedyny majątek jaki posiada stanowią środki pieniężne w kwocie 5.429,13 zł, nie posiada przy tym żadnych środków trwałych oraz należności od innych podmiotów, zaś zobowiązania wobec wierzycieli przekraczają kwotę 300.000,00 zł. Możliwości osiągnięcia zysku przez Spółkę uległy zmianie z uwagi na kryzys gospodarczy, wskutek czego już w 2009 r. Spółka osiągnęła stratę. W uzasadnieniu wniosku podniesiono również, że [...] stycznia 2010 r. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników podjęło uchwałę o rozwiązaniu Spółki i ogłoszeniu likwidacji, a w dniu [...] lutego 2011 r. sąd rejestrowy wpisał zmianę aktach Spółki, ujawniając likwidację. W wyniku rozpoznania powyższego wniosku Wojewódzki Sąd Administracyjny w P., postanowieniem z dnia 26 lipca 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 544/11 odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu powyższego postanowienia wyjaśniono, że skarżąca Spółka posiada kapitał zakładowy w wysokości 175.300 zł, zysk bilansowy w wysokości 33.658,17 zł przeznaczono na pokrycie strat z lat ubiegłych, a stan konta Spółki na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił 5.923,53 zł. Sąd I instancji podniósł, iż według skarżącej uiszczenie wpisu od skargi ze zgromadzonej na rachunku bankowym kwoty jest niemożliwe, ponieważ środki te w pierwszej kolejności zostały przeznaczone na pokrycie zobowiązań podatkowych. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Spółka nie wykazała, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.), a także nie podjęła żądnych czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Za niewystarczające Sąd uznał twierdzenie, że Spółka nie posiada żadnego majątku, a zysk za poprzedni rok w całości przeznaczony został na pokrycie strat z lat ubiegłych. Stan konta na dzień złożenia wniosku był wystarczający na opłacenie kosztów sądowych, bowiem kwota zgromadzonych środków przekraczała wysokość wpisu (200 zł). Ponadto powołanie się, w ocenie Sądu I instancji, na okoliczność, iż zgromadzone środki zostały w pierwszej kolejności przeznaczone na pokrycie zobowiązań podatkowych jest okolicznością niewystarczającą do przyznania prawa pomocy. Sąd I instancji podkreślił, iż likwidator powinien w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Planowanie wydatków bez uwzględnienia tej zasady jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych. Strona wyzbywająca się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, preferencyjnie traktując inne zobowiązania, nie może w ocenie Sądu, skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W zażaleniu likwidator Spółki zaskarżył powyższe postanowienie w całości i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił w szczególności naruszenie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, iż w przedmiotowej sprawie skarżący nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu podniesiono, iż wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy Spółka przedłożyła wszelkie dokumenty oraz w sposób wyczerpujący przedstawiła okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy. W szczególności wskazano na fakt złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, który został oddalony oraz na ilość posiadanych środków na koncie, brak jakichkolwiek środków trwałych i należności od innych podmiotów. Ponadto wnoszący zażalenie podkreślił, że Spółka znajduje się w likwidacji, a z powodu braku dostatecznych środków na przeprowadzenie postępowania upadłościowego, ogłoszenie jej upadłości nie było możliwe. Zobowiązania Spółki wynoszą 300.000 zł. W zażaleniu nie zgodzono się ze stanowiskiem Sądu w kwestii powinności uwzględnienia przez likwidatora potrzeby gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczenia się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Wnioskodawca podkreślił, iż zwrócił się o zwolnienie w całości od kosztów sądowych, a nie tylko od kosztów w postaci wpisu sądowego od skargi. Oznacza to, iż koszty mogą być znaczenie wyższe, niż te do których opłacenia obecnie wzywa Sąd. W świetle powyższego za chybiony uznał argument Sądu, iż wpis w niniejszej sprawie wynosi jedynie 200 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zgodnie z treścią przepisu art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, gdzie zakres całkowity obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, zaś zakres częściowy obejmuje: zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, bądź tez zwolnienie od opłat sądowych i wydatków, bądź tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do reprezentacji. Zaś w myśl przepisu art. 246 § 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może nastąpić: zgodnie z punktem 1 – w zakresie całkowitym – gdy wykaże ona, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; zgodnie z punktem 2 – w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie należy zwrócić uwagę na okoliczność, iż skarżąca Spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy wyłącznie w zakresie obejmującym zwolnienie od konieczności ponoszenia kosztów sądowych w całości, a zatem w ramach dyspozycji art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. Z treści powołanego art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez Spółkę okoliczności nie można przyjąć, iż nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, które na tym etapie postępowania obejmują wpis od skargi w wysokości 200 zł. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd zbadał sytuację materialną strony, porównał ilość zgromadzonych środków pieniężnych na rachunku bankowym oraz występujące na obecnym etapie postępowania koszty sądowe. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, trafnie Sąd pierwszej instancji uznał, że nie można preferencyjnie traktować innych zobowiązań, przedkładając je ponad konieczność zapłaty kosztów w toczącym się postępowaniu sądowym. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, analiza aktualnej sytuacji finansowej Spółki, jak trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji, nie daje podstaw do przy-jęcia, że Spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, w sytuacji gdy w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na rachunku miała zgromadzone środki pieniężne w wysokości 5.923,53 zł, tj. w kwocie wielokrotnie przewyższającej wpis sądowy. Skarżąca Spółka natomiast, ani w złożonym wniosku, ani też w zażaleniu nie wykazała niemożności wygospodarowania środków finansowych na opłacenie wpisu sądowego ze środków finansowych, którymi aktualnie dysponuje, poza podaniem, iż posiadane środki zostały w pierwszej kolejności przeznaczone na pokrycie zobowiązań podatkowych. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza również, iż podniesione w zażaleniu zarzuty odnoszące się do stworzenia specjalnej rezerwy finansowej na pokrycie kosztów sądowych nie zasługują na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji nie czynił bowiem Spółce zarzutu niestworzenia takiej rezerwy w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej, lecz wskazał, że w procedurze planowania wydatków likwidator powinien uwzględnić potrzebę posiadania środków finansowych na prowadzenie procesu sądowego tym bardziej, że został on zainicjowany skargą wniesioną do wojewódzkiego sądu administracyjnego wówczas, gdy Spółka już była w trakcie likwidacji, nie zaś odwrotnie. Była to zatem sytuacja, w której likwidator mógł rozdysponować posiadane przez stronę środki z uwzględnieniem nowopowstałych zobowiązań na skutek wszczętego postępowania sądowego. Na marginesie należy wskazać, że postanowienie w sprawie prawa pomocy, jako postanowienie niekończące postępowania może być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, zgodnie z treścią art. 165 p.p.s.a. Strona skarżąca może złożyć ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy wskazując w nim nowe okoliczności mogące uzasadniać wzruszenie prawomocnego postanowienia. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.