I GZ 233/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Stanisław Gronowski po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W.L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 21 listopada 2011 r., sygn. akt III SA/GI 709/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] października 2009 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności podatkowej za zaległości w podatku akcyzowym postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 listopada 2011 r., sygn. akt III SA/GI 709/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił W. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W.L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] października 2009 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności podatkowej za zaległości w podatku akcyzowym. Postanowienie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy: W. L. pismem z dnia [...] sierpnia 2011 r. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w postaci opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku wraz z uzasadnieniem. Jak wskazał skarżący, jego sytuacja materialna jest bardzo trudna i nie posiada on wolnych środków finansowych pozwalających ponosić koszty sądowe. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnych ruchomości i nieruchomości, a jego miesięczny dochód wynosi 1.386,00 zł brutto i stanowi jedyne źródło utrzymania. Pismem z dnia 30 sierpnia 2011 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe, skarżący przedłożył odpis skrócony aktu małżeństwa zawartego w dniu [...] września 2002 r. wraz z aktem notarialnym, na mocy którego [...] maja 2007 r. małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową małżeńską, potwierdzenie wymeldowania skarżącego z pobytu stałego przy ul. P. [...] w S. oraz zaświadczenie z zakładu pracy, z którego wynika, że skarżący jest zatrudniony w pełnym wymiarze, na czas nieokreślony, otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie brutto w kwocie 1 386,00 zł, które nie jest obciążone egzekucją sądową bądź administracyjną. Ponadto skarżący wyjaśnił, iż poza wyżywieniem nie ponosi innych wydatków, w tym dotyczących utrzymania wskazanego wyżej mieszkania. Natomiast na chwilę obecną nie posiada stałego adresu zameldowania i zamieszkania - nie jest zatem w stanie przedstawić dokumentów źródłowych wskazujących na właściciela lokalu, w którym przebywał do 13 lipca 2011 r. Podał jedynie, że lokal ten należy do jego siostry, która wyraziła ustną zgodę tylko na okresowe w nim przebywanie. Jednocześnie skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych rachunków bankowych, albowiem koszty ich utrzymania przekraczają jego zdolności finansowe. Natomiast z żoną nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, ponieważ z nią nie zamieszkuje. Postanowieniem z dnia 29 września 2011 r. referendarz sądowy odmówił W. L. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia sprzeciw wniósł skarżący. W ocenie Sądu pierwszej instancji, przedstawione przez skarżącego dokumenty nie dają rzeczywistego obrazu jego sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Zawierają w sobie wiele informacji niepełnych a wręcz sprzecznych. Według WSA z jednej strony skarżący przedstawia się jako osoba bez środków do życia i majątku, a z drugiej jako świadomie rezygnująca z dochodów i majątku. Dowodzi tego twierdzenia akt notarialny z dnia [...] maja 2007 r., na mocy którego ustanowiono między małżonkami rozdzielność majątkową. Z kolei, z akt sprawy wynika, że opłata sądowa od skargi w kwocie 1.582,00 zł uiszczona została z rachunku bankowego K. L., a zatem skarżący jest umocowany do korzystania z tego rachunku lub też wbrew złożonym oświadczeniom korzysta z pomocy finansowej rodziny. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie bez znaczenia pozostaje fakt, że skarżący nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, jest zdrowy, zdolny do pracy, a przy tym miał dużo czasu na zgromadzenie środków potrzebnych dla obrony swoich interesów w postępowaniu sądowym. Sąd wyraził pogląd, zgodnie z którym rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do ustroju majątkowego małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Nie można przyjąć, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia żonę skarżącego z pomocy finansowej. Zatem nieujawnienie w pełni sytuacji majątkowej żony nie pozwala na oceną rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W tym miejscu należy wskazać, że w dniu 3 października 2011 r. skarżący złożył skargę kasacyjną od wydanego w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 8 lipca 2011 r., wnioskując ponownie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W. L. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę poprzez udzielenie skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.) poprzez nieprzyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, pomimo że skarżący dostatecznie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, a łącznie koszty wszystkich postępowań w sprawie skarżącego osiągają kilkadziesiąt tysięcy złotych. Według skarżącego, wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji przedstawił on szczegółowo swoją sytuację majątkową. Poza tym w ocenie skarżącego ustanowienie rozdzielności majątkowej nie może być potraktowane jako rezygnacja z dochodów oraz majątku, tym bardziej że umowa ta została zawarta w 2007 r., a więc znacznie wcześniej niż data rozpoczęcia postępowania w niniejszej sprawie. Skarżący wyjaśnił, że nie zamieszkuje z żoną, nie zna jej sytuacji majątkowej i nie ma z nią kontaktu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest od tego, czy osoba ta może ponieść jakiekolwiek koszty postępowania, co uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (pkt 1), bądź też jej sytuacja majątkowa nie pozwala jej na pokrycie pełnej wysokości takich kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, co uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym (pkt 2). Przesłanką przyznania prawa pomocy osobie fizycznej jest jedynie jej sytuacja majątkowa i rodzinna. W przedmiotowej sprawie W.L. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., oceniając wniosek skarżącego uznał, iż przedstawione przez skarżącego dokumenty nie dają rzeczywistego obrazu jego sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Zawierają w sobie wiele informacji niepełnych a wręcz sprzecznych. Według WSA z jednej strony skarżący przedstawia się jako osoba bez środków do życia i majątku, a z drugiej jako świadomie rezygnująca z dochodów i majątku. Dowodzi tego twierdzenia akt notarialny z dnia [...] maja 2007 r., na mocy którego ustanowiono między małżonkami rozdzielność majątkową. Z kolei, z akt sprawy wynika, że opłata sądowa od skargi uiszczona została z rachunku bankowego K. L., a zatem skarżący jest umocowany do korzystania z tego rachunku lub też wbrew złożonym oświadczeniom korzysta z pomocy finansowej rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela powyższych poglądów. Po pierwsze należy wyjaśnić, że małżonkowie mogą ukształtować ustrój majątkowy według innych zasad niż przewidziane przepisami o wspólności ustawowej. Strony mogły więc zawrzeć umowę o wyłączeniu wspólności majątkowej małżeńskiej, i nie są przy tym istotne przesłanki, jakimi się kierowali. Umowa taka, jako mająca charakter ustrojowy (organizacyjny), zmienia dotychczasową zasadę wspólności na zasadę rozdzielności majątkowej. W następstwie jej zawarcia następuje eliminacja ustroju wspólności ustawowej. Jej celem jest ustalenie zasad, według których kształtować się mają wzajemne stosunki majątkowe małżonków na przyszłość (w odniesieniu do majątku nabytego w okresie wspólności ustawowej współwłasność łączna przekształca się we współwłasność ułamkową). Podkreślić jednak należy, iż zawarcie takiej umowy nie powoduje żadnych przesunięć majątkowych, nie przysparza ona żadnemu z małżonków jakichkolwiek korzyści majątkowych. Zatem nietrafne są wnioski Sądu pierwszej instancji, według którego ustanawiając w dniu [...] maja 2007 r. między małżonkami rozdzielczość majątkową, skarżący świadomie zrezygnował z dochodu, skoro jak to zostało zaakcentowane powyżej zawarcie takiej umowy nie powoduje żadnych przesunięć majątkowych. Ponadto nieuzasadnione w rozpoznawanym stenie faktycznym sprawy jest twierdzenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G., że nieujawnienie w pełni sytuacji żony skarżącego - nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd pierwszej instancji nie wziął bowiem pod uwagę oświadczenia skarżącego zawartego już w piśmie z dnia 9 września 2011 r., z którego wynika, że skarżący nie zamieszkuje z żoną i nie prowadzi wspólnie gospodarstwa domowego (k. 159 – 160 akt sądowych). Oświadczenie to skarżący konsekwentnie podtrzymał w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 29 września 2011 r., dodając, że nie kontaktuje się z żoną i są w faktycznej separacji (k. 189 – 191 akt sądowych). Zgodnie natomiast z treścią art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątku i dochodach oraz o stanie rodzinnym. Wymóg ten podyktowany jest koniecznością dokonania jak najpełniejszej oceny zdolności strony do poniesienia kosztów sądowych pod kątem zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a., warunkujących możliwość przyznania prawa pomocy. Z tego powodu strona poza własną sytuacją majątkową zobowiązana jest do wykazania sytuacji majątkowej członków rodziny, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast jak to zostało już wskazane powyżej, skarżący oświadczył, że nie zamieszkuje z żoną i nie prowadzi wspólnie gospodarstwa domowego. Poza tym małżonkowie nie kontaktują się ze sobą i są w faktycznej separacji, a umową z dnia [...] maja 2007 r., ustanowiono między małżonkami rozdzielność majątkową. W tych okolicznościach skarżący nie miał obowiązku przedstawiać sytuacji majątkowej małżonki, skoro z ww. oświadczeń wynika, że pomiędzy skarżącym, a jego małżonką została zerwana więź gospodarcza, która w prawidłowo funkcjonującym małżeństwie jest zachowana niezależnie od ustroju majątkowego, w jakim funkcjonują małżonkowie. Natomiast taka sytuacja nie może automatycznie przemawiać na niekorzyść skarżącego i jednoznacznie przesądzać o braku podstaw do przyznania prawa pomocy. Należy przy tym mieć na względzie, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy składane są pod reżimem odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.), o czym świadczy stosowane pouczenie na formularzach urzędowych wniosku o prawo pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ww. reżim prawny obejmuje także oświadczenia składane w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Nie może też przemawiać przeciwko uwzględnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność, że opłata sądowa od skargi została uiszczona z rachunku bankowego K. L. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji wyciągnął zbyt daleko idące wnioski, uznając że skoro opłata sądowa od skargi została uiszczona z rachunku bankowego członka rodziny skarżącego, to skarżący jest umocowany do korzystania z tego rachunku. Takie twierdzenie jest niczym nieuzasadnione. Nie można także na tej podstawie zarzucać skarżącemu, że wbrew złożonym oświadczeniom korzysta z pomocy finansowej rodziny. Po pierwsze opłata sądowa od skargi została uiszczona z rachunku bankowego ww. w dniu 16 stycznia 2010 r. (k. 44 akt sądowych), a pierwszy wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy datowany jest na dzień 10 sierpnia 2011 r., tj. ponad półtora roku po uiszczeniu opłata sądowej od skargi. Natomiast Sąd pierwszej instancji był zobowiązany do zbadania zasadności ww. wniosku w odniesieniu do aktualnej sytuacji skarżącego. Po drugie w uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że od stycznia 2010 r. do kwietnia 2010 r. był osobą bezrobotną i w tym okresie korzystał z pomocy rodziny. Za taką pomoc z pewnością należało uznać uiszczenie przez jednego z jej członków opłaty sądowej od skargi. Wskazane wadliwości oraz brak rzeczywistej analizy sytuacji materialnej i życiowej skarżącego doprowadziły Sąd pierwszej instancji do błędnego wniosku, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji. Jednocześnie, mając na uwadze względy ekonomiki procesowej oraz fakt, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia są wystarczające do oceny sytuacji materialnej W. L., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący w dacie rozpatrywania wniosku uzyskiwał dochody wyłącznie z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.032,34 zł netto miesięcznie. Ponadto skarżący nie posiada żadnego majątku, stałego adresu zameldowania i zamieszkania. Oceniając w tej sytuacji wniosek o udzielenie prawa pomocy Naczelny Sąd Administracyjny miał też na względzie znaną mu z urzędu okoliczność, że prowadzone jest obecnie kilka postępowań sądowych w sprawach podatkowych z udziałem skarżącego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, co stanowi przesłankę do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Dokonując takiej oceny Naczelny Sąd Administracyjny miał również na względzie, że prawo pomocy istotnie stanowić ma zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma bowiem umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 188 w związku z art.197 § 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.