II GSK 1899/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hanna Kamińska (spr.) Sędzia NSA Zofia Borowicz Sędzia del. WSA Dariusz Skupień Protokolant Paweł Gorajewski po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2011 r. sygn. akt VI SA/Wa 143/11 w sprawie ze skargi M. W. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. oddala skargę, 3. zasądza od M. W. na rzecz Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej 220 zł (dwieście dwadzieścia złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 143/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę M. W. i uchylił uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej (dalej zwanego również "Prezydium NRA") z dnia [...] października 2010 r., a także poprzedzającą ją uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w [...] (dalej zwanej również "ORA") z dnia [...] kwietnia 2010 r., którą skreślono skarżącego z listy adwokatów. Ponadto Sąd stwierdził, że uchylone uchwały nie podlegają wykonaniu, a także zasądził – postanowieniem z dnia 14 lipca 2011 r. – od Prezydium NRA na rzecz skarżącego 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji wskazał w swoim rozstrzygnięciu ustalenia faktyczne i stanowisko organów administracji. Organy te stwierdziły, że na wezwanie ORA z dnia [...] stycznia 2010 r. o udzielenie informacji o wykonywanych obecnie zajęciach zarobkowych, adwokat M. W. (wpisany na listę adwokatów uchwałą ORA z dnia [...] czerwca 2009 r.) udzielił odpowiedzi (pismo z dnia [...] stycznia 2010 r.), że obecnie pracuje jako asesor komorniczy w Kancelarii Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] (co stwierdzał również w kwestionariuszu osobowym z dnia [...] maja 2009 r. załączonym do wniosku o wpis na listę adwokatów – "asesor komorniczy od października 2008 r.") i nie wykonuje innych zajęć zarobkowych. Powołując się na art. 1 ust. 4 i art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, ze zm.) organy administracji uznały, że osoba, która uzyskała wpis na listę adwokatów nie może jednocześnie piastować funkcji asesora komorniczego wykonującego czynności egzekucyjne. Ratio legis art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze było niedopuszczenie do sytuacji, aby osoba zatrudniona "w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości" mogła jednocześnie znajdować się na liście adwokatów. Zatem skoro adwokat M. W. nadal pełni funkcję asesora komorniczego i nie złożył żadnej deklaracji rozwiązania tego stosunku pracy, to podlegał skreśleniu z listy adwokatów. Na zmianę tego stanowiska nie wpłynęły argumenty podnoszone przez skarżącego w odwołaniu, że: 1) nie wykonuje on zawodu adwokata, bowiem nie złożył ślubowania i nie wyznaczył swojej siedziby jako adwokat, 2) art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze dotyczy objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości po wpisie na listę adwokatów oraz 3) stanowisko asesora komorniczego nie jest stanowiskiem wchodzącym w skład wymiaru sprawiedliwości. Sąd pierwszej instancji uznał, że orzekające w sprawie organy administracji naruszyły art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze. Wobec tego Sąd uchylił uchwały organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.; dalej zwanej "p.p.s.a."). Zdaniem Sądu, organy administracji błędnie uznały, że komornik sądowy, a tym bardziej asesor komorniczy, należą do "szeroko pojmowanych organów wymiaru sprawiedliwości". Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt II GSK 128/07), a także Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z dnia 20 stycznia 2004 r. o sygn. SK 26/03, wyrok z dnia 17 maja 2005 r. o sygn. P 6/04; wyrok z dnia 3 grudnia 2003 r. o sygn. K 5/02), Sąd pierwszej instancji stwierdził, że komornika sądowego nie można - w związku z wykonywanymi przez niego zadaniami - zaliczyć do organów władzy sądowniczej. Komornik nie jest ani organem wymiaru sprawiedliwości, ani nie jest elementem struktury którejkolwiek z władz konstytucyjnych. Komornicy są organizacyjnie i funkcjonalnie powiązani z władzą sądowniczą, bowiem działają przy sądzie rejonowym, nie będąc jednak organami władzy sądowniczej i nie sprawując wymiaru sprawiedliwości. Wobec tego zastosowanie w sprawie art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie było trafne. Sąd zwrócił także uwagę, że określony w powołanym przepisie obowiązek skreślenia adwokata z listy dotyczy sytuacji objęcia przez niego stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza. Chodzi, zatem o okoliczność, która zaistnieje po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów. Natomiast z kwestionariusza osobowego skarżącego, dołączonego do wniosku o wpis na listę adwokatów, wynika, że już w tym czasie pracował jako asesor komorniczy, a więc stanowisko to "objął" przed wpisem. Zdaniem Sądu, wyrażenia "objęcie" nie należy utożsamiać z określeniem "zajmowanie stanowiska". Powołując się na treść art. 4a ust. 1, art. 4b ust. 1 pkt 1, art. 5 i art. 70 Prawa o adwokaturze, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że podjęcie wykonywania zawodu adwokata, rozumiane jako rozpoczęcie wykonywania czynności zawodowych, musi zostać poprzedzone złożeniem ślubowania oraz wyznaczeniem siedziby zawodowej i zawiadomieniem o tym właściwej rady adwokackiej w określonym terminie. Tymczasem skarżący ani nie złożył ślubowania, ani nie wyznaczył siedziby dla wykonywania przez siebie zawodu adwokata. Nie rozpoczął zatem wykonywania zawodu jako adwokat w rozumieniu art. 4b ust. 1 pkt 1 Prawa o adwokaturze. Przepis ten, w ocenie Sądu pierwszej instancji, wprowadzając jedynie zakaz jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy, nie odnosi się do sytuacji pozostawania w stosunku pacy bez wykonywania zawodu adwokata, a więc nie odnosi się do sytuacji skarżącego. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożyło Prezydium NRA. Zaskarżyło to orzeczenie w całości. Wniosło o uchylenie tego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Strona wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze poprzez uznanie, że przepis ten ma zastosowanie do adwokatów, którzy objęli stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęli wykonywanie zawodu notariusza – dotyczy więc tylko przypadków kiedy wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie tych stanowisk oraz poprzez uznanie, iż przepis ten nie ma zastosowania do asesora komorniczego – asesor nie jest bowiem organem wymiaru sprawiedliwości, o którym mowa w przedmiotowym przepisie. W uzasadnieniu organ administracji wnoszący skargę kasacyjną stwierdził, że charakter organizacyjnej specyfiki wykonywania funkcji komornika/asesora komorniczego i działania komornika/asesora komorniczego przy sądzie rejonowym, a więc funkcjonalnego powiązania z władzą sądowniczą (organami wymiaru sprawiedliwości) wskazuje na fakt, że komornika/asesora komorniczego można uznać za szeroko rozumiany organ wymiaru sprawiedliwości. Ponadto § 58 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu wskazuje, że "adwokatowi nie wolno brać udziału w czynnościach egzekucyjnych, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zakaz ten nie odnosi się do czynności sądowych oraz czynności związanych z egzekucją z nieruchomości". Skarżący pracując jako asesor komorniczy i biorąc udział w czynnościach egzekucyjnych bez wątpienia łamie zasady etyki adwokackiej, co wiąże się z odpowiedzialnością dyscyplinarną. Zdaniem Prezydium NRA, nie ma podstaw do różnicowania sytuacji adwokatów wpisanych na listę nie wykonujących zawodu od adwokatów wpisanych na listę wykonujących zawód. Gdyby takie rozróżnienie było intencją ustawodawcy, to z pewnością wyłączenie takie zostałoby wpisane do dyspozycji art. 4b ust. 3 Prawa o adwokaturze obok pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych. Strona wnosząca skargę kasacyjną stwierdziła również, że - wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji - art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie dotyczy wyłącznie sytuacji, kiedy wpisany na listę adwokat zostaje prokuratorem czy sędzią. Wykładnia celowościowa, funkcjonalna i systemowa wskazują, że intencją ustawodawcy był zakaz zajmowania stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości i ścigania przy jednoczesnym wpisie na listę adwokatów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną M. W. wniósł o oddalenie środka odwoławczego Prezydium NRA w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zawarty w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze ma usprawiedliwione podstawy. Przepis ten stanowi, że okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza. Sąd pierwszej instancji dokonując wykładni omawianego przepisu stwierdził, że wyrażenia "objęcie" nie należy utożsamiać z określeniem "zajmowanie stanowiska", gdyż chodzi tu o okoliczności powstałe po wpisie. Zatem skreślenie z listy adwokatów następuje wówczas, gdy po wpisie na listę adwokat objął stanowiska wymienione w tym artykule. Jednakże wykładnia celowościowa, funkcjonalna, jak i systemowa prowadzą do odmiennego wniosku i wskazują, że ustawodawca wprowadził zakaz zajmowania stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości i ścigania bądź wykonywania zawodu notariusza przy jednoczesnym wpisie na listę adwokatów. Status adwokata uzyskuje się poprzez wpis na listę adwokatów. Lista ta obejmuje zarówno adwokatów wykonujących czynności zawodowe, jak i niewykonujacych tych czynności. W świetle art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze bez znaczenia jest czy adwokat pozostający na stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości faktycznie wykonuje czynności zawodowe. W ustawie sytuacja prawna osób wpisanych na listę a niewykonujących zawodu adwokata - nie została w sposób wyraźny określona. Nadto brak jest jakichkolwiek racjonalnych przesłanek, aby różnicować sytuację adwokata, który objął stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości po dokonaniu wpisu na listę adwokatów od sytuacji adwokata, który przed wpisem zajmował takie stanowisko i nadal pozostaje na takim stanowisku. Ustawodawca użył w omawianym przepisie zwrotu "w wypadku objęcia stanowiska", co - posługując się wykładnią językową - może sugerować, że przepis ten dotyczy tylko przypadków, w których wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska, o którym mowa w tym przepisie i nie ma zastosowania do sytuacji odwrotnej, to znaczy takiej, w której osoba zajmująca to stanowisko uzyskała wpis na listę adwokatów i nie zrezygnowała z tego stanowiska. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, poprzestanie na tej wykładni, w świetle wcześniejszych wywodów, prowadziłoby do stosowania tego przepisu w sposób sprzeczny z jego ratio legis. Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw prawnych do różnicowania tych sytuacji. W obu przypadkach chodzi o adwokata wpisanego na listę, tj. legitymującego się statusem adwokata, obejmującego (zajmującego) stanowisko w organach przewidzianych w tym przepisie. Wobec powyższego prawidłową wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze zaprezentował organ w skardze kasacyjnej. Skreśleniu z listy adwokatów podlegają zarówno osoby, które objęły stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęły wykonywanie zawodu notariusza po wpisaniu na te listę, jak i osoby, które już w chwili wpisu zajmowały te stanowiska i nie zrezygnowały z nich. Należy wskazać, że NSA wypowiadał się w wyroku z dnia 16 grudnia 2008 r. o sygn. akt II GSK 594/08, iż art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie daje podstaw do wywiedzenia z jego treści negatywnej przesłanki wpisu na listę adwokatów. Komentowany przepis dotyczy bowiem przypadków, w których wpis na listę został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska. Nie ma on zastosowania do sytuacji, w której osoba pełniąca stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości miałaby uzyskać wpis na listę adwokatów. Natomiast NSA w tym orzeczeniu nie wypowiadał się, jakie okoliczności uzasadniają skreślenie z listy adwokatów już po uzyskaniu wpisu. Sąd pierwszej instancji nadto zajął stanowisko, że komornika sądowego, a tym bardziej asesora komorniczego nie można zaliczyć do organów wymiaru sprawiedliwości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, pogląd zaprezentowany w zaskarżonym wyroku jest nietrafny, gdyż status prawny komornika sądowego/asesora komorniczego na gruncie ustawy - Prawo o adwokaturze, powinien być określony w odniesieniu do organizacyjnej specyfiki wykonywania tej funkcji przy sądzie rejonowym, a więc organizacyjnego i funkcjonalnego powiązania komornika z organami wymiaru sprawiedliwości. Komornik działa przy sądzie rejonowym, prezes właściwego sądu nadzoruje jego działalność, sąd sprawuje nadzór judykacyjny na czynnościami egzekucyjnymi komornika. Usytuowanie komornika przy sądzie rejonowym i prowadzenie przez komornika czynności egzekucyjnych w związku z działalnością wymiaru sprawiedliwości pozwala na zaliczenie zawodu komornika do "pomocniczego organu wymiaru sprawiedliwości", pomimo że nie jest on organem władzy sądowniczej i nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości. Decydujące znaczenie ma tu jednak specyfika wykonywania zawodu komornika (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt II GSK 128/07). Uznanie, że skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionej podstawie naruszenia prawa materialnego pozwoliło Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 188 p.p.s.a. i rozpoznanie skargi M. W. Wskazana wyżej wykładnia prawa materialnego prowadzi do wniosku, że skarga ta jest niezasadna i podlega oddaleniu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 i art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w punktach 1 i 2 sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 203 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a.