II SA/Sz 575/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Dolecki (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Elżbieta Makowska,, Sędzia WSA Maria Mysiak, Protokolant Aneta Kukla, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 21 lipca 2011 r. przy udziale prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Szczecinie Barbary Rzuchowskiej sprawy ze skargi M. C.-Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. Nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit "b" i art. 4 ust 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...] o odmowie przyznania M. C. – Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. Z uzasadnienia decyzji wynika, że strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...] r. Nr [...]. Zdaniem organu przedmiotowy wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ wskazał, że podstawę materialno – prawną decyzji stanowi przepis art. 2 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. (Dz. U. Nr 220, poz. 1734), Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny podzielił pogląd ustawodawcy, że: "wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową (...), szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia pozą dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych." Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pokreślił, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Dlatego też powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonującym pracę przymusową. W związku z powyższym należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Kierownik Urzędu podał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż M. C. – Z. w [...] r. została wysiedlona wraz z całą rodziną z rodzinnej miejscowości [...]. Początkowo trafili do miejscowości [...] do gospodarstwa "miejscowej rodziny", lecz pod koniec [...] r. zostali ponownie wysiedleni wraz z rodziną u której mieszkali, bowiem gospodarstwo to miało zostać zasiedlone przez Niemców. M. C. – Z. wraz z rodziną trafiła do miejscowości [...] i tam pozostała do lutego [...] r. Rodzice strony pracowali u [...] "podobno [...]". Organ stwierdził nadto, że z zaświadczenia Archiwum Państwowego z dnia [...] r. wynika, iż wysiedlenie strony z miejsca zamieszkania miało związek z budową poligonu. Część mieszkańców [...] została deportowana do pracy przymusowej do Niemiec, a część przesiedlono do innych powiatów województwa . Kierownik podkreślił, że w czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości, bądź gmin w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę. Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w miejscowości [...], zdaniem organu, była niewątpliwie formą represji, jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (co się wiąże z utratą domu, czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ wskazał, że badając prawo strony do uzyskania świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Kierownik Urzędu nie negując faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, stwierdził, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. b cyt. ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. Na wskazaną wyżej decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła M. C. - Z. Skarżąca wniosła o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Zaskarżonej decyzji M. C. – Z. zarzuciła: - błędną interpretację art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, - naruszenie art. 80 Kpa w związku z art. 77 Kpa poprzez uznanie, iż skarżąca nie wykazała faktu wykonywania pracy przymusowej na terenie objętym zakresem ustawy. Nie zgadzając się z zawartą w decyzji argumentacją skarżąca podniosła, że jako przyczynę odmowy organ podał niewykazanie przez nią faktu deportacji do pracy przymusowej. Przy tym niejednoznaczne jest uzasadnienie decyzji, a tym samym niemożliwe stwierdzenie, czy brak przesłanek do przyznania świadczenia pieniężnego dotyczy braku przesłanki deportacji, czy też braku wykonywania pracy przymusowej, czy też obu łącznie, gdyż organ administracji ograniczył się do stwierdzenia, iż brak jest przesłanki deportacji do pracy przymusowej. W opinii strony Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., K49/07 niejako rozciągnął działanie ustawy na inne stany faktyczne, poza geograficznie pierwotnie ustalonym obszarem działania ustawy. Orzeczenie w żadnym zaś stopniu nie wpłynęło na inne przesłanki przyznania świadczenia pieniężnego, tj. deportacji do pracy przymusowej. M. C. – Z. podała, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w decyzji wydanej w I instancji odmówił jej przyznania świadczenia pieniężnego ze względu na brak przesłanki deportacji, tj. wywiezienia poza stałe miejsce zamieszkania. Skarżąca miała bowiem wykonywać pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Organ zatem nie negował w żaden sposób przesłanki wykonywania pracy przymusowej. Zdaniem skarżącej, ten sam organ orzekając ponownie, wydaje się już nie negować samego faktu wysiedlenia, lecz wywiezienie do pracy przymusowej. Skarżąca podkreśliła, że z protokołu przesłuchania z dnia [...] r. wynika, że praca - po deportacji (wywiezieniu) - u niemieckiej rodziny wykonywana była na podstawie skierowania do pracy przez okupanta, a konkretnie z nakazu sołtysa. O tym, iż nie mogli oni dobrowolnie z tej pracy zrezygnować świadczy najlepiej fakt, że nie było możliwości odwiedzania rodziny, ani krewnych. Skoro takie zakazy ustanawiano i przestrzegano je, to ich złamanie musiało być zagrożone konsekwencjami dla całej rodziny. Praca zatem u rodzin niemieckich była pracą przymusową. M. C. – Z. wskazała ponadto, że organ nie był uprawniony do uznania, iż nie wykazała istnienia przesłanek do przyznania świadczenia pieniężnego, skoro nie przeprowadził wszystkich dowodów zawnioskowanych przez nią, a mianowicie dowodu z przesłuchania wskazanych w piśmie z dnia [...] r. świadków, tj. K. G. i E. J. Tym samym organ nie zebrał w sposób należyty materiału dowodowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w obszernej odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ wyjaśnił, że wprawdzie strona faktycznie wymieniła nazwiska świadków, jednak nie wnosiła o przesłuchanie tych osób, a jedynie wskazała, iż "jeśli będzie konieczne uwierzytelnienie mojego pobyt w okresie od [...] r. przedłożę zeznania w/w świadków". Z uwagi jednak na fakt, iż pobyt strony w miejscowości [...] wynika z zapisów w ankiecie i karcie osobowej z lat 50-tych, organ nie zwrócił się do wnioskodawczyni o nadesłanie oświadczeń tych osób. Obecny na rozprawie w dniu 21 lipca 2011 r. Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na uchybienia procesowe, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, w szczególności naruszenia art. 7 i 77 Kpa przez nie wyjaśnienie okoliczności dwukrotnego przesiedlenia, rodzaju wykonywanej pracy. Zdaniem Prokuratora naruszony został również art.107 § 3 Kpa, ponieważ uzasadnienie decyzji nie spełnia ustawowych wymogów, gdyż zawiera obszerne cytaty z uzasadnienia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Natomiast uzasadnienia nie może zastąpić nawet obszerna odpowiedź na skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Sąd rozpoznając sprawę nie może zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę, może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności stanowiące podstawę uwzględnienia skargi wskazane w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - skarga podlega oddaleniu. Natomiast sąd nie przyznaje uprawnień, jak też ich nie pozbawia. Badając pod tym kątem zaskarżoną decyzję, w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 134 § 1 wskazanej wyżej ustawy, Sąd nie dopatrzył się naruszeń prawa, które skutkowałby koniecznością wyeliminowania jej z obrotu prawnego. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 96, Nr 87, poz. 395 ze zm.), świadczenie pieniężne, przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Represją w rozumieniu tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. K 49/07, OTK-A 2009/11/169, stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Trybunał wskazał ponadto, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty"). Jednocześnie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. nie miał zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie miało zatem ustalenie, czy wobec skarżącej spełniony został warunek deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Z akt sprawy wynika, że skarżąca wraz z całą rodziną w [...] r. wysiedlona została z rodzinnej miejscowości [...] do miejscowości [...], do gospodarstwa "miejscowej rodziny". Pod koniec [...] r. zostali ponownie wysiedleni wraz z rodziną, u której mieszkali, ponieważ gospodarstwo miało zostać zasiedlone przez Niemców. Trafili do miejscowości [...] i tam pozostali do [...] r. Rodzice skarżącej pracowali u [...] "podobno [...]". Podkreślenia wymaga, iż w zaświadczeniu Archiwum Państwowego z dnia [...] r. podano, że wysiedlenie skarżącej z miejsca zamieszkania miało związek z budową poligonu. Część mieszkańców [...] została deportowana do pracy przymusowej do Niemiec, część przesiedlono do innych powiatów woj. Jak słusznie zauważył organ, fakt iż zaraz po wywiezieniu w [...] r. skarżąca zamieszkała wraz z rodziną w miejscowości [...] gospodarstwie "miejscowej rodziny", a zatem obywateli polskich wskazuje, że strona została zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego, lecz nie miało to na celu skierowania do pracy przymusowej. Także ponowne wysiedlenie pod koniec [...] r. miało związek z przejęciem tego właśnie gospodarstwa przez Niemców. Wprawdzie strona podała, iż skierowanie do pracy nastąpiło z polecenia sołtysa, lecz w czasie II wojny światowej Polaków obowiązywał przymus pracy. W świetle powyższych ustaleń trafna była ocena organu, przyjęta jako podstawa odmowy przyznania świadczenia pieniężnego, że nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej. Należy podkreślić, że wysiedlenie nie jest tożsame z deportacją. Natomiast ustawa wymaga by zachowanie okupanta miało charakter deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Okoliczności związane z wysiedleniem w niniejszej sprawie zostały przez organ wyjaśnione. Można jedynie zwrócić uwagę, że zaświadczenie Archiwum Państwowego z dnia [...]r. stanowi dokument urzędowy, któremu przysługuje domniemanie autentyczności i prawdziwości. Dopóki treść dokumentu urzędowego nie zostanie podważona, jest ona wiążąca w obrocie prawnym (domniemanie wiarygodności). Skarżąca i jej rodzice nie zostali deportowani do pracy przymusowej do Niemiec, lecz przesiedleni do innych miejscowości woj. Nie jest więc tak jak twierdzi Prokurator, że nie wyjaśnione zostały okoliczności związane z wysiedleniem. Co do charakteru pracy, to skarżąca wyjaśniła, że bawiła dzieci i pasła krowy. Skoro tak twierdzi skarżąca, to nie było potrzeby przeprowadzenia na te okoliczności dowodu (pkt 8 protokołu przesłuchania, k.19 akt administracyjnych). W ocenie Sądu również zarzut naruszenia art. 80 w zw. z art. 77 Kpa – przez niepodjęcie czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz nie przeprowadzenie w sposób wyczerpujący postępowania dowodowego, nie jest zasadny. Zebrany w sprawie, w sposób prawidłowy i dostatecznie wyczerpujący, materiał dowodowy uprawniał organ do odmowy przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia. Wniosek strony o przesłuchanie świadków (K. G. i E. J.) miał bowiem charakter alternatywny. Jednak przede wszystkim należy zwrócić uwagę na tezę dowodową "ewentualnego" dowodu. Skarżąca powołała go na okoliczność zamieszkiwania we wsi [...] i wykonywania pracy u [...]. Te okoliczności w niniejszej sprawie nie są kwestionowane. A zatem, nie uwzględnienie wniosku dowodowego skarżącej nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Odnosząc się do zarzutów Prokuratora podniesionych na rozprawie wyjaśnić należy, że odwoływanie się do rozstrzygnięć sądów, w tym Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego i cytowanie fragmentów ich uzasadnień jest powszechną praktyką, zarówno sądów, jak i organów administracji. Czyni się tak zazwyczaj dla poparcia wydanego rozstrzygnięcia. W rozpoznawanej sprawie organ zacytował obszerne fragmenty wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (istotne na gruncie niniejszej sprawy), ale jednocześnie dokonał konfrontacji tego orzeczenia ze stanem faktycznym sprawy i przedstawił wynikające z niej wnioski. Uzasadnienie decyzji powinno zawierać dokładną ocenę zebranego materiału dowodowego i wyjaśnienie przesłanek dokonanego rozstrzygnięcia, a także wskazywać dlaczego organ nie uwzględnił żądania, którego domagała się strona. Te elementy zaskarżona decyzja zawiera, choć ich proporcje są nieco zachwiane przez obszerne cytowanie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Nie miało to jednak wpływu na treść rozstrzygnięcia. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku