II SA/Rz 350/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Joanna Zdrzałka /spr./ Protokolant Sylwia Pacześniak po rozpoznaniu w Wydziale II Ogólnoadministracyjnym na rozprawie w dniu 28 lipca 2011 r. sprawy ze skargi C. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej - uchyla zaskarżoną decyzję - II SA/Rz 350/11 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [.] marca 2011 r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [.] grudnia 2010 r. Nr [..] o odmowie przyznania C.K. uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Jako podstawę prawną organ powołał art. 127 § 3 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.) Z uzasadnienia decyzji i akt administracyjnych sprawy wynika, że C.K. wystąpił o przyznanie świadczenia przewidzianego w powołanej ustawie, podając, że w okresie od czerwca 1942 r. do września 1944 r. przymusowo pracował dla Niemców na lotnisku w K., a później w S. nieopodal K., będąc w tym czasie zakwaterowanym w szkole w S. wraz z innymi przymusowymi robotnikami. Decyzją z dnia [..] grudnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania C.K. wnioskowanego świadczenia, wskazując, że wykonywał on pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, co nie stanowi szczególnej formy represji, związanej z wysiedleniem. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy C.K. podkreślił, że w czasie robót przymusowych był 16-letnim chłopcem, który ciężko znosił bicie, poniżanie, pracę ponad siły oraz wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Fakt lokalizacji obozu w tej samej miejscowości, w której mieszkali rodzice, nie umniejszał doznanej krzywdy, a wręcz pogłębiał ją. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, wymienioną na wstępie decyzją z dnia [..] marca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną odmawiającą przyznania świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1.09.1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945. Nawiązując do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. podkreślono, że świadczenia winny otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę i był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że C.K. w okresie okupacji pracował na niemieckim lotnisku w K. oraz w S. - swojej rodzinnej wsi. W tej sytuacji, choć został zmuszony do opuszczenia domu rodzinnego, to nie można uznać, iż nastąpiła deportacja, związana z odizolowaniem od środowiska, rozumianego szerzej niż tylko najbliższa rodzina. Wnioskodawca nie przebywał bowiem w nieznanym, obcym czy wrogim środowisku, w odmiennych warunkach klimatycznych, kulturowych i językowych. Organ powołał się przy tym na orzecznictwo sądowoadministracyjne ukształtowane pod wpływem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. K 49/07, przyjmujące, że osoby przesiedlone poza miejsce zamieszkania znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości). Decyzję tę zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie C.K., nie zgadzając się z jej treścią. W skardze podkreślił, że był deportowany i przebywał w obozie pracy, natomiast fakt, iż obóz ten znajdował się w miejscu jego zamieszkania nie ma w jego ocenie żadnego znaczenia w sytuacji kiedy nie mógł kontaktować się z rodziną. Pracował pod nadzorem okupanta jako 16-letni chłopiec, wyrwany ze swojego środowiska, wśród obcych ludzi różnych narodowości. Skarżący zakwestionował też interpretację przepisów dokonaną przez organ, porównując sytuację własną oraz osób internowanych w latach 80-90, którym przyznano wysokie odszkodowania. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podkreślając, że badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji powinno być oparte na zobiektywizowanych kryteriach, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprawowana przez Sąd, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.), kontrola działalności administracji obejmuje badanie legalności, czyli zgodności z prawem zaskarżonych aktów, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja dotknięta jest naruszeniami prawa. Punktem wyjścia dla rozważań dotyczących jej legalności są przepisy art. 1 ust. 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.) – zwanej dalej "ustawą". W art. 1 ust. 1 ustawa ta określa warunki przyznania świadczenia pieniężnego, stanowiąc, iż przysługuje ono osobom, które: - podlegały represjom określonym w ustawie, - w chwili podlegania represjom były obywatelami polskimi, - obecnie również są obywatelami polskimi. Art. 2 definiuje pojęcie represji na użytek przedmiotowej ustawy. W jej rozumieniu represją jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium; a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Ubiegając się o przyznanie świadczenia przewidzianego w tych przepisach C.K. wskazał, że w okresie od lipca 1942 r. do sierpnia 1944 r. pracował pod nadzorem Niemców na lotnisku w K. przy naprawie aparatów podsłuchowych i reflektorów przeciwlotniczych, a później przy wywózce żwiru z rzeki J. Pracując przymusowo jako 16 – letni chłopiec został "wyrwany" z domu rodzinnego i zakwaterowany wraz z innymi robotnikami. Orzekając o odmowie przyznania świadczenia Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał, że w przypadku skarżącego nie nastąpiła deportacja, rozumiana jako odizolowanie od dotychczasowego środowiska i przebywanie w nieznanym, obcym otoczeniu, w odmiennych warunkach klimatycznych, kulturowych i językowych. Skarżący, choć zmuszony do opuszczenia domu rodzinnego, przebywał jednak w rodzinnej miejscowości. Oceniając prawidłowość wydanej decyzji pod kątem spełnienia przesłanek z art. 2 ustawy stwierdzić trzeba, że jest ona przedwczesna. Sąd podziela stanowisko organu co do braku zaistnienia przesłanki z art. 2 pkt 2 a ustawy i przyjęcia, że w przypadku skarżącego nie nastąpiła deportacja, o jakiej mowa w tym przepisie. Słuszna jest w tym zakresie argumentacja organu odwołująca się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07, który zwrócił uwagę, że represja będąca podstawą przyznania świadczenia musi nosić znamiona "szczególnej dolegliwości" połączonej albo z zamknięciem w obozie pracy przymusowej albo z wywiezieniem (deportacją) do pracy przymusowej. Stąd w wyroku Trybunału i ukształtowanym pod jego wpływem orzecznictwie podkreśla się, że "deportacja", choć nie została zdefiniowana w ustawie, musi być rozumiana nie jako sama zmiana miejsca pobytu, ale powiązana z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych. Należy jednak podkreślić, że deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej jest jednym z rodzajów represji, będącej podstawą przyznania świadczenia pieniężnego, określonej w art. 2 pkt 2 ustawy. Inną formą represji, przewidzianą przez ustawodawcę w art. 2 w pkt 1 tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. Wykluczając w rozpatrywanej sprawie zaistnienie przypadku deportacji, o której mowa w art. 2 pkt 2 ustawy, organ pominął zupełnie ustalenie, czy zakwaterowanie skarżącego w budynku szkoły w S. lub w innym miejscu, miało charakter pobytu w obozie pracy przymusowej. Zgodnie z unormowaną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji tej zasady służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie poddać go ocenie w oparciu o art. 80 k.p.a. Obowiązek, o którym mowa w art. 77 § 1 k.p.a., należy rozumieć w ten sposób, że organ administracji publicznej przy zbieraniu materiału dowodowego albo czyni to z własnej inicjatywy, jeżeli uznaje to za konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, albo gromadzi w aktach sprawy dowody wskazane lub przedstawione przez stronę. W tym miejscu przypomnieć należy, że w kodeksie postępowania administracyjnego brak jest przepisu zobowiązującego strony do wskazania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Z przepisów tych wynika natomiast zasada oficjalności, która nakłada na organy administracji publicznej obowiązek gromadzenia i oceny materiału dowodowego. Zasada ta wspólnie z zasadą dochodzenia prawdy obiektywnej obligują organ do podjęcia odpowiednich czynności dowodowych z własnej inicjatywy (tak m. in. M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Zakamycze 2000, s. 441, wyrok NSA z dnia 2.07.2002 r., I SA 169/02, LEX nr 157661). W rozpatrywanej sprawie istnieje konieczność podjęcia takiej inicjatywy dowodowej i ustalenie, czy skarżący wykonując w latach 1942-1944 prace przymusowe pod nadzorem Niemców na lotnisku w K. oraz przy wywózce żwiru z rzeki J., przebywał w miejscu które można zakwalifikować jako "obóz pracy przymusowej", o jakim mowa w art. 2 pkt 1 ustawy. Należy przy tym podkreślić, ze ustawodawca nie zdefiniował w wymienionej ustawie także tego pojęcia. Niezbędne jest zatem ustalenie wszystkich okoliczności pobytu skarżącego, które mogą mieć znaczenie przy ocenie tej przesłanki (np. jak wiele osób przebywało w obozie, czy mieszkańcy zmieniali się czy byli to stale ci sami robotnicy, czy byli eskortowani do pracy przez Niemców, jak wyglądał dozór Niemców w miejscu zakwaterowania, czy mieszkali oni również na terenie obozu, itp.), a następnie zweryfikowanie zebranych dowodów z informacjami znajdującymi się w dyspozycji organu. W toku rozprawy przed Sądem pełnomocnik Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych potwierdził fakt, że organ ten dysponuje wykazem obozów pracy, wśród których znajdował się również obóz w K. W przypadku wątpliwości niezbędne może okazać się sięgnięcie do materiałów historycznych będących w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej. Z wszystkich tych przyczyn, uznając, iż wskazane naruszenia przepisów postępowania – art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji, która nie przyznaje żadnych praw i nie nakłada obowiązków, Sąd odstąpił od stosowania art. 152 P.p.s.a. W oparciu o art. 210 § 1 P.p.s.a Sąd odstąpił od orzekania o kosztach wobec braku stosownego wniosku skarżącego.