I FZ 513/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R.B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 września 2012 r. sygn. akt III SA/Gl 1090/11 w zakresie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R.B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 15 kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 20 września 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 1090/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w sprawie ze skargi R.B. (dalej: "skarżący") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 15 kwietnia 2011 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienia od kosztów sądowych odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 8 grudnia 2011 r., sygn. akt III SA/Gl 1090/11. 2. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia sąd I instancji, zważył, że prawomocnym postanowieniem z dnia 8 grudnia 2011 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie to nie zostało zaskarżone, a należny wpis od skargi po ponownym wezwaniu do jego uiszczenia został zapłacony zarówno w tej jak i w równolegle prowadzonych sprawach. Podobnie jak opłata kancelaryjna za odpis zapadłego w dniu 18 kwietnia 2012 r. orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Sąd I instancji uznał jednak, że wniesiony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest drugim wnioskiem złożonym w tejże sprawie, zatem jego rozpoznanie winno nastąpić w kontekście z art. 165 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie - do których niewątpliwie wydane wcześniej w dniu 8 grudnia 2011 r. postanowienie w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy należy zaliczyć – mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Sąd I instancji zauważył jednak, iż uzasadnienie złożonego obecnie wniosku nie różni się praktycznie od pierwotnego wniosku, który został rozpoznany negatywnie prawomocnym postanowieniem z dnia 8 grudnia 2011 r. Skarżący dalej twierdzi, że nie posiada żadnych dochodów, nie pracuje, nie korzysta ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie ma zdolności kredytowej, jak również nie posiada żadnych oszczędności. Cały jego majątek podlega zajęciu egzekucyjnemu. Dlatego też pozostaje na utrzymaniu swojego ojca, którego jedyny dochód stanowi świadczenie emerytalne w wysokości 1.790,00 zł brutto miesięcznie. Jedyną nową okolicznością podniesioną przez wnioskodawcę jest stwierdzenie, że "nie może liczyć na pomoc finansową żony, z którą pozostaje w faktycznej separacji, a która również nie posiada żadnych dochodów. Ponadto z uwagi na spłacane na bieżąco zaległości jego sytuacja finansowa uległa zdecydowanemu pogorszeniu w porównaniu do poprzednio zapadłego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy". Powyższe dane, zdaniem sądu I instancji nie były jednak uznane za wystarczające do zmiany wydanego wcześniej rozstrzygnięcia. Sąd I instancji zważył, że już w pierwotnie złożonym wniosku skarżący z uwagi na zawartą umowę majątkową małżeńską i faktyczną separację nie wykazał stanu majątkowego swojej żony. Jednakże wbrew twierdzeniu jakoby nie prowadził z nią wspólnego gospodarstwa domowego i nie mógł liczyć na jej pomoc finansową opłatę kancelaryjną za odpis wyroku wraz z uzasadnieniem w sprawach o sygn. III SA/Gl 1082/11, 1083/11, 1084/11 i 1085/11 opłacił z rachunku bankowego swojej żony. Prawdopodobnie przy jej pomocy uiścił też kwotę 43.936,00 zł tytułem należnego wpisu sądowego zarówno w tej jak i w równolegle prowadzonych sprawach. Tym bardziej, że ta - jak ustalono z materiałów źródłowych przedłożonych przez skarżącego jako uzupełnienie pierwotnego wniosku - figurowała razem z mężem nie tylko jako likwidator Spółki jawnej "T." w R., ale również jako wspólnik Spółki cywilnej "G." oraz prezes zarządu Spółki "R.", która w 2010 r. prowadziła działalność znacznych rozmiarów, jako że uzyskała przychód w wysokości 2.315.709,85 zł, który po potrąceniu kosztów jego uzyskania rzędu 2.144.226,21 zł przyniósł dochód w kwocie 171.483,64 zł. Wprawdzie w chwili obecnej skarżący twierdzi, że nie może już liczyć na pomoc żony, albowiem ta nie posiada żadnych dochodów, jednakże okoliczności tej w żaden sposób nie udokumentował. Odesłał bowiem do znajdujących się w aktach sprawy dokumentów źródłowych. Wynika z nich, że żona skarżącego jest jednak aktywna zawodowo i działa w różnych podmiotach gospodarczych. Mając zatem na uwadze powyższe odesłanie odstąpiono od wzywania strony skarżącej o nadesłanie stosownej dokumentacji potwierdzającej dane zawarte we wniosku, w tym również wskazującej na źródła dochodu, z którego wnioskodawca spłaca na bieżąco zaległości. To z kolei oznaczało, że skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, uzasadniających uwzględnienie jego wniosku o zmianę pierwotnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Co istotne nie wykazał też żadnymi materiałami dowodowymi, że jego sytuacja finansowa się pogorszyła, choć jak wynika z akt sprawy korzysta z pomocy fachowego pełnomocnika procesowego w osobie doradcy podatkowego. Pełnomocnik ten reprezentuje stronę od początku postępowania sądowoadministracyjnego. W jego gestii leży więc odpowiednie i solidne przygotowanie stosownych wniosków procesowych, i to nie tylko w aspekcie formalnym, ale również i merytorycznym oraz ich udokumentowanie. Tym bardziej, że w orzecznictwie za powszechny przyjmuje się pogląd, zgodnie z którym ciężar dowodu spoczywa na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy. Sprawą zainteresowanego jest wszak wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, jako że użycie w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wskazuje wyraźnie, iż to wnioskodawca ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z przewidzianego w tym przepisie dobrodziejstwa procesowego jakim jest instytucja prawa pomocy, zwłaszcza gdy reprezentowany jest przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Zatem z tego powodu przyjąć należało, że skarżący nie wykazał w dostateczny i przekonujący sposób jakoby jego sytuacja materialna była na tyle trudna, iż uzasadniałaby zastosowanie tej szczególnej instytucji procesowej jaką jest przyznanie prawa pomoc. Analizując bowiem treść złożonego obecnie wniosku o prawo pomocy trudno doszukać się w nim nowych okoliczności przemawiających za zmianą wydanego wcześniej rozstrzygnięcia. Z tego też powodu przy ocenie niniejszego, drugiego już w przedmiotowej sprawie wniosku o prawo pomocy, nie straciły na aktualności rozważania odnośnie sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy zawarte w poprzednim, prawomocnym już postanowieniu sądu. Mając na uwadze okoliczności faktyczne i prawne, sąd I instancji działając na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. 3. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił oparcie rozstrzygnięcia o błędne ustalenia faktyczne polegające na przyjęciu, że nie wystąpiła w sprawie zmiana okoliczności faktycznych dotyczących stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych uzasadniających zmianę prawomocnego postanowienia z dnia 8 grudnia 2011 r. oraz że skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, uzasadniających uwzględnienie jego wniosku. Zarzucono również naruszenie przepisów postępowania 1. art. 255 P.p.s.a. polegające na zaniechaniu wezwania strony do dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, w sytuacji gdy, jak uznał Sąd pierwszej instancji, oświadczenia skarżącego co do jego żony były trudne do zweryfikowania, a zatem oświadczenie strony zawarte we wniosku okazało się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego; 2. art. 6 P.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżący korzysta z pomocy fachowego pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego, podczas gdy sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a z pouczenia załączonego do odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu wynikało, że na wniosek strony może być przyznane prawo pomocy obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych bez wskazania, że w przypadku ponownego wniosku o prawo pomocy strona winna wykazać nowe okoliczności uzasadniające uwzględnienie jej wniosku o zmianę pierwotnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy; 3. art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że strona winna była wraz z wnioskiem jednocześnie udokumentować przytaczane okoliczności stosownym materiałem źródłowym, podczas gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierać powinien wyłącznie oświadczenie strony, a dopiero gdy okaże się ono niewystarczające, sąd wzywa do przedłożenia dokumentów źródłowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 5. Naczelny Sąd Administracyjny całkowicie podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu. Bowiem przedmiotem niniejszego postępowania jest wyłącznie kwestia zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, wobec czego dla rozstrzygnięcia wniosku skarżącego podstawowe znaczenie ma zaistnienie warunków o jakich mowa w art. 165 P.p.s.a. Zauważyć trzeba, iż skarżący nie przytoczył takich okoliczności, które wskazywałyby na zmianę jego sytuacji materialnej po wydaniu postanowienia z dnia 8 grudnia 2011 r., którym to orzeczeniem odmówiono przyznania prawa pomocy. Stwierdzić należy, że bez wykazania zaistnienia zmiany okoliczności sprawy sąd nie może zmienić, czy też uchylić swego postanowienia. Nie jest bowiem dopuszczalna zmiana postanowienia o jakiej mowa w art. 165 P.p.s.a. oparta tylko na polemice z oceną dokonaną przez Sąd bez wykazania przez stronę zmiany okoliczności. Skoro skarżący nie wykazał zaistnienia takich zmian w swej sytuacji materialnej, które przy uwzględnieniu dyspozycji zawartej w art. 165 P.p.s.a. stanowiłyby podstawę do zmiany stanowiska wyrażonego w postanowieniu z dnia 8 grudnia 2011 r. zasadnym było wydanie zaskarżonego postanowienia. Z przedstawionego wniosku nie wynikało zaś, iż w sprawie zaszły takie właśnie zmiany okoliczności w porównaniu z pierwotnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W nowym wniosku strona powołuje w istocie podobne okoliczności co poprzednio. Trudno bowiem uznać za zmianę okoliczności, o której mowa w art. 165 P.p.s.a., bieżącą realizację zaległości skarżącego. Powołanie się na taki argument może sugerować, że zmiana dotyczyła tego, że skarżący wcześniej nie spłacał zaległości na bieżąco, a dopiero obecnie ma na to środki. 6. Również wskazanie dodatkowo kwestii związanych z żoną skarżącego nie wpływa na odmienną ocenę od tej, której dokonano w prawomocnym postanowieniu z 8 grudnia 2011 r. Bowiem w orzeczeniu tym sąd I instancji brał pod uwagę okoliczności związane z żoną wnioskującego. Skarżący w pierwszym wniosku nie wskazał co prawda na dochody żony, jednak analiza dokumentów źródłowych pozwoliła sądowi I instancji stwierdzić, że jest ona aktywna zawodowo i działa w różnych podmiotach gospodarczych. Jej sytuacja nie została przez skarżącego rzetelnie wyjaśniona, gdyż w dokumentach źródłowych brak było jej wyciągów bankowych oraz wszystkich wymaganych zeznań podatkowych. Samo zaś wskazanie w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy na brak dochodów małżonki nadal tej sytuacji nie wyjaśnia. Nawet gdyby – pomimo nieskuteczności uprzednich wezwań - ponownie wezwano skarżącego o wyjaśnienie tych okoliczności, to i tak nie można byłoby porównać dokumentów wysłanych po ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy z dokumentami, których - jak wyżej wskazano - zabrakło przy poprzednim badaniu sprawy. 7. W tym miejscu należy wskazać, że w świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze P.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania prawa ubogich. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Sąd administracyjny nie może się domyślać i samodzielnie dochodzić, co mogłyby zawierać wymagane dokumenty, których skarżący nie dostarczył. Skarżący musiał sobie zdawać sprawę z tego, że nie wypełniał wezwań Sądu i wiedział na podstawie doręczonych odpisów postanowień, że m.in. brak tych dokumentów skutkował poprzednią odmową przyznania prawa pomocy. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazać oznacza zaś bardziej dowieść, udokumentować czy udowodnić niż jedynie oznajmić czy poinformować. Skoro ciężar dowodu spoczywał na stronie, która wnosiła o przyznanie prawa pomocy, to brak przedłożenia wymaganej dokumentacji przy zbyt ogólnikowej treści wniosku wiązał się w takiej sytuacji z ryzykiem strony, że prawo pomocy nie będzie jej przyznane i to strona decydowała, czy dołoży starań i wykaże wymaganą przesłankę czy nie. W tej sytuacji należy zgodzić się z sądem I instancji, że zbędnym było wzywanie strony o nadesłanie stosownej dokumentacji, która miałyby potwierdzać dane zawarte we wniosku, skoro skarżący był już wzywany o takie dokumenty kilkakrotnie przy rozpoznawaniu poprzedniego wniosku, a składając ponowny wniosek zawarł w nim odesłanie do materiałów źródłowych już znajdujących się w aktach sprawy. Nie można zatem za słuszne uznać zarzuty naruszenia art. 255, art. 252 § 1 czy art. 6 P.p.s.a. co do tego, że nie wezwano skarżącego o uzupełnienie wniosku stosowną dokumentacją, a pouczenie zawarte w wezwaniu o uiszczenie wpisu nie zawierało informacji, że w przypadku ponownego wniosku o prawo pomocy winien on wykazać nowe okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku. Obowiązek udzielania pomocy stronom z art. 6 P.p.s.a. nie odnosi się do wszelkich potencjalnych sytuacji i zachowań skarżącego, a do takich wskazówek i pouczeń, które są celowe z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony. Skoro ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy wymagał porównania okoliczności sprawy, na które skarżący się powołał na poprzednim i na obecnym etapie, a on sam wskazał, że poprzednie dokumenty odnoszą się również do obecnie rozpatrywanego wniosku, to w tym względzie sąd I instancji w żaden sposób nie dopuścił się zaniedbania gwarancji procesowych strony. 8. Załączony dopiero na etapie zażalenia dokument sprzedaży przez żonę skarżącego udziałów w spółce z o.o. nie zmienia oceny skarżonego zażaleniem przedmiotowego postanowienia. Pełnomocnik strony wskazał na ten dokument, podając, że uzyskana w ten sposób kwota została przeznaczona na wpisy od skarg. Nie jest to jednak wystarczające do uznania, że sytuacja skarżącego pogorszyła się na tyle, aby zmienione miało być uprzednie orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy. W przepisie art. 165 P.p.s.a. nie chodzi bowiem o jakąkolwiek zmianę okoliczności sprawy, a o taką zmianę, która w porównaniu ze stanem poprzednim, dawałaby sądowi możliwość zmiany czy uchylenia poprzedniego orzeczenia. Argumentując a contrario z art. 165 P.p.s.a. wynika bowiem, że nie mogą być uchylane i zmieniane postanowienia niekończące postępowania, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, jeśli brak jest zmiany okoliczności sprawy. W rozpatrywanej sprawie skarżący nie wykazał takiej zmiany. Wskazać przy tym należy, że zbędnym było wzywanie strony skarżącej o nadesłanie stosownej dokumentacji i materiałów źródłowych, które miałyby potwierdzać dane zawarte we wniosku, gdy zważy się, że strona w postępowaniu wywołanym pierwotnym wnioskiem była o takowe dokumenty wzywana kilkakrotnie. Ponadto znała treść postanowienia z 8 grudnia 2011 r. a tym samym poznała motywy którymi kierował się sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zatem budzi dezaprobatę zarzut pełnomocnika strony, że sąd winien, ponownie rozpoznając wniosek pouczyć stronę, że w przypadku kolejnego wniosku o prawo pomocy winna wykazać nowe okoliczności uzasadniające uwzględnienie jej wniosku, jak również załączyć stosowne dokumenty potwierdzające przedstawioną we wniosku argumentację. Podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w postanowieniu z dnia 19 listopada 2012 r., I FZ 496/12 w którym stwierdził, że słusznie sąd I instancji przyjął na podstawie art. 165 P.p.s.a., że brak było możliwości zmiany uprzednio wydanego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. Z przedstawionego wniosku nie wynikało zaś, iż w sprawie zaszły takie właśnie zmiany okoliczności w porównaniu z pierwotnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W nowym wniosku strona powołuje w istocie podobne okoliczności co poprzednio 9. Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.