I FZ 486/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 września 2012 r. sygn. akt III SA/Gl 1087/11 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 15 kwietnia 2011 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. 1. Zaskarżonym postanowieniem z 20 września 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 1087/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 15 kwietnia 2011 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 8 grudnia 2011 r., sygn. akt III SA/Gl 1087/11. 2. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący podał, iż ma wykształcenie średnie techniczne, nie pracuje, nie korzysta ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie posiada zdolności kredytowej ani żadnych oszczędności. Pozostaje na wyłącznym utrzymaniu swojego ojca, który pobiera emeryturę w kwocie 1790 zł brutto. Skarżący podał też, że jego sytuacja finansowa uległa pogorszeniu z uwagi na spłacane na bieżąco zaległości. Ponadto nie może liczyć na pomoc finansową żony, z którą pozostaje w faktycznej separacji, gdyż nie uzyskuje ona żadnych dochodów. Posiadany przez niego majątek w postaci domku letniskowego podlega zajęciu egzekucyjnemu. Skarżący wskazał też, że dokumenty na potwierdzenie tych okoliczności znajdują się w aktach sprawy. WSA wskazał, że prawomocnym postanowieniem z 8 grudnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie to nie zostało zaskarżone, a należny wpis od skargi został zapłacony zarówno w tej, jak i w równolegle prowadzonych sprawach, podobnie jak opłata kancelaryjna za odpisy wyroków z uzasadnieniem. Z tego względu Sąd pierwszej instancji uznał, że złożony wniosek jest w istocie wnioskiem o zmianę postanowienia WSA z 8 grudnia 2011 r. i dlatego oparł swoje rozstrzygnięcie na art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" rozumie się wszelkie zmiany zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które swego czasu zapadło. Tymczasem zdaniem tego Sądu ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy praktycznie nie różni się od pierwotnego wniosku, który został już rozpoznany negatywnie. Wskazane zaś nowe okoliczności (brak możliwości pomocy ze strony żony i pogarszająca się sytuacja w związku z bieżącą realizacją zaległości) nie wystarczyły do zmiany wydanego wcześniej rozstrzygnięcia. Tym bardziej, że skarżący twierdzeń tych nie udokumentował, a jedynie odesłał do dokumentów źródłowych z akt sprawy. Z tego też względu odstąpiono od wzywania strony skarżącej o nadesłanie stosownej dokumentacji potwierdzającej dane zawarte we wniosku, w tym również wskazującej na źródła dochodu, z którego wnioskodawca spłaca na bieżąco zaległości. Skarżący nie wykazał zresztą stanu majątkowego swojej żony już przy poprzednim wniosku, a jednak to z jej konta opłacił opłatę kancelaryjną za odpisy wyroków z uzasadnieniem w innych sprawach i prawdopodobnie przy jej pomocy uiścił należne wpisy sądowe w prowadzonych sprawach. Z materiałów źródłowych przedłożonych przez skarżącego wynikało, że jego żona była związana z kilkoma spółkami, a jedna z tych spółek prowadziła działalność gospodarczą znacznych rozmiarów. Sąd pierwszej instancji uznał w rezultacie, że skarżący nie wykazał w dostateczny i przekonujący sposób jakoby jego sytuacja materialna była na tyle trudna, iż uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., nie straciły bowiem na aktualności rozważania dotyczące sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy zawarte w poprzednim postanowieniu WSA. 3. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił oparcie rozstrzygnięcia o błędne ustalenia faktyczne polegające na przyjęciu, że nie wystąpiła w sprawie zmiana okoliczności faktycznych dotyczących stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych uzasadniających zmianę prawomocnego postanowienia. Zarzucono również naruszenie przepisów postępowania: art. 255 p.p.s.a. polegające na zaniechaniu wezwania strony do dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, w sytuacji gdy, jak uznał Sąd pierwszej instancji, oświadczenia skarżącego co do jego żony były trudne do zweryfikowania, a zatem oświadczenie strony zawarte we wniosku okazało się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego; art. 6 p.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżący korzysta z pomocy fachowego pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego, podczas gdy sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a z pouczenia załączonego do odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu wynikało, że na wniosek strony może być przyznane prawo pomocy obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych bez wskazania, że w przypadku ponownego wniosku o prawo pomocy strona winna wykazać nowe okoliczności uzasadniające uwzględnienie jej wniosku o zmianę pierwotnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy; art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że strona winna była wraz z wnioskiem jednocześnie udokumentować przytaczane okoliczności stosownym materiałem źródłowym, podczas gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierać powinien wyłącznie oświadczenie strony, a dopiero gdy okaże się ono niewystarczające, sąd wzywa do przedłożenia dokumentów źródłowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 4. Słusznie bowiem Sąd pierwszej instancji przyjął na podstawie art. 165 p.p.s.a., że brak jest możliwości zmiany uprzednio wydanego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. W świetle tej regulacji zmiana postanowienia wydanego w kwestii incydentalnej może nastąpić bowiem wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiły zmiany okoliczności sprawy tak istotne, że tę zmianę uzasadniające. Z przedstawionego wniosku nie wynika zaś, iż w sprawie zaszły takie właśnie zmiany okoliczności w porównaniu z pierwotnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W nowym wniosku strona powołuje w istocie podobne okoliczności co poprzednio. 5. Trudno uznać za zmianę okoliczności, o której mowa w art. 165 p.p.s.a., bieżącą realizację zaległości skarżącego. Powołanie się na taki argument może bowiem wręcz sugerować, że zmiana dotyczyła tego, że skarżący wcześniej nie spłacał zaległości na bieżąco, a dopiero obecnie ma na to środki. 6. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego również wskazanie dodatkowo kwestii związanych z żoną skarżącego nie wpływa na odmienną ocenę od tej, której dokonano w prawomocnym postanowieniu z 8 grudnia 2011 r. W orzeczeniu tym WSA brał bowiem pod uwagę okoliczności związane z żoną wnioskującego. Skarżący w pierwszym wniosku nie wskazał co prawda na dochody żony, jednak analiza dokumentów źródłowych pozwoliła Sądowi pierwszej instancji stwierdzić, że jest ona aktywna zawodowo i działa w różnych podmiotach gospodarczych. Jej sytuacja nie została przez skarżącego rzetelnie wyjaśniona, gdyż w dokumentach źródłowych brak było jej wyciągów bankowych oraz wszystkich wymaganych zeznań podatkowych. Samo zaś wskazanie w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy na brak dochodów małżonki nadal tej sytuacji nie wyjaśnia. Nawet gdyby – pomimo nieskuteczności uprzednich wezwań - ponownie wezwano skarżącego o wyjaśnienie tych okoliczności, to i tak nie można byłoby porównać dokumentów wysłanych po ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy z dokumentami, których - jak wyżej wskazano - zabrakło przy poprzednim badaniu sprawy. 7. W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania prawa ubogich. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Sąd administracyjny nie może się domyślać i samodzielnie dochodzić, co mogłyby zawierać wymagane dokumenty, których skarżący nie dostarczył. Skarżący musiał sobie zdawać sprawę z tego, że nie wypełniał wezwań Sądu i wiedział na podstawie doręczonych odpisów postanowień, że m.in. brak tych dokumentów skutkował poprzednią odmową przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazać oznacza zaś bardziej dowieść, udokumentować czy udowodnić niż jedynie oznajmić czy poinformować. Skoro ciężar dowodu spoczywał na stronie, która wnosiła o przyznanie prawa pomocy, to brak przedłożenia wymaganej dokumentacji przy zbyt ogólnikowej treści wniosku wiązał się w takiej sytuacji z ryzykiem strony, że prawo pomocy nie będzie jej przyznane i to strona decydowała, czy dołoży starań i wykaże wymaganą przesłankę czy nie. Zgodzić się należało zatem z Sądem pierwszej instancji, że zbędnym było wzywanie strony o nadesłanie stosownej dokumentacji, która miałyby potwierdzać dane zawarte we wniosku, skoro skarżący był już wzywany o takie dokumenty kilkakrotnie przy rozpoznawaniu poprzedniego wniosku, a składając ponowny wniosek zawarł w nim odesłanie do materiałów źródłowych już znajdujących się w aktach sprawy. Trudno uznać zatem za słuszne zarzuty naruszenia art. 255, art. 252 § 1 czy art. 6 p.p.s.a. co do tego, że nie wezwano skarżącego o uzupełnienie wniosku stosowną dokumentacją, a pouczenie zawarte w wezwaniu o uiszczenie wpisu nie zawierało informacji, że w przypadku ponownego wniosku o prawo pomocy winien on wykazać nowe okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku. Obowiązek udzielania pomocy stronom z art. 6 p.p.s.a. nie odnosi się do wszelkich potencjalnych sytuacji i zachowań skarżącego, a do takich wskazówek i pouczeń, które są celowe z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony. Skoro ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy wymagał porównania okoliczności sprawy, na które skarżący się powołał na poprzednim i na obecnym etapie, a on sam wskazał, że poprzednie dokumenty odnoszą się również do obecnie rozpatrywanego wniosku, to w tym względzie Sąd pierwszej instancji w żaden sposób nie dopuścił się zaniedbania gwarancji procesowych strony. 8. Załączony dopiero na etapie zażalenia dokument sprzedaży przez żonę skarżącego udziałów w spółce z o.o. nie zmienia oceny skarżonego zażaleniem postanowienia WSA. Pełnomocnik strony wskazał na ten dokument, podając, że uzyskana w ten sposób kwota została przeznaczona na wpisy od skarg. Nie jest to jednak wystarczające do uznania, że sytuacja skarżącego pogorszyła się na tyle, aby zmienione miało być uprzednie orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy. W art. 165 p.p.s.a. nie chodzi bowiem o jakąkolwiek zmianę okoliczności sprawy, a o taką zmianę, która w porównaniu ze stanem poprzednim, dawałaby sądowi możliwość zmiany czy uchylenia poprzedniego orzeczenia. Argumentując a contrario z art. 165 p.p.s.a. wynika bowiem, że nie mogą być uchylane i zmieniane postanowienia niekończące postępowania, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, jeśli brak jest zmiany okoliczności sprawy. W rozpatrywanej sprawie skarżący nie wykazał takiej zmiany. 9. Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.