II FSK 2038/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, Sędzia NSA Tomasz Kolanowski (sprawozdawca), Sędzia NSA del. Anna Maria Świderska, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 19 września 2014 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A.S. i M.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 kwietnia 2012 r. sygn. akt I SA/Gl 776/11 w sprawie ze skargi A.S. i M.S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 16 czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddala skargę kasacyjną. Przedmiotem skargi kasacyjnej jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Gl 776/11, mocą którego oddalono skargę A. i M. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 16 czerwca 2011 r., w którym utrzymano w mocy postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. z dnia 26 kwietnia 2011 r. o odmowie zwolnienia z egzekucji administracyjnej nieruchomości położonej w miejscowości K., opisanej w księdze wieczystej nr (...), zajętej w ½ zawiadomieniem z 18 listopada 2010 r. nr (...) o zajęciu nieruchomości i wezwaniu do zapłaty długu. W motywach orzeczenia Sąd podał, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. w ramach egzekucji z nieruchomości prowadzonej na podstawie własnych tytułów wykonawczych, wystawionych na zaległości M. S., wszczął przeciwko zobowiązanemu egzekucję z ½ jego nieruchomości. W dniu 18 października 2010 r. wpłynął do Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. podpisany przez A. S. (dalej: skarżąca) wniosek o umorzenie w całości wspólnych zaległości podatkowych, wynoszących łącznie z odsetkami 124.563,90 zł. Zawiadomieniem z 18 listopada 2010 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w C. dokonał zajęcia należącego do M. S. (dalej: skarżący) udziału (½ części) w ww. nieruchomości, wzywając zobowiązanego do zapłaty długu. Skarżąca, działając w imieniu męża, zwróciła się pismem z 6 grudnia 2010 r. do Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. o anulowanie zajęcia nieruchomości. Kwalifikując pismo jako wniosek o zwolnienie tej części nieruchomości spod zajęcia, Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. postanowieniem z dnia 31 grudnia 2010 r. odmówił uwzględnienia wniosku strony. Zażalenie na to postanowienie zostało uwzględnione przez Dyrektora Izby Skarbowej w K., który postanowieniem z dnia 28 marca 2011 r. uchylił je i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Kolejnym postanowieniem − z dnia 26 kwietnia 2011 r. − Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. odmówił zobowiązanemu zwolnienia z egzekucji ½ wspomnianej wyżej nieruchomości, gdyż strona nie zrealizowała w tej sprawie przesłanek z art. 13 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954, ze zm.; dalej: ustawa egzekucyjna). Organ II instancji nie uwzględnił zażalenia strony na to postanowienie. Organ wskazał, że kwestię zwolnienia zajętego składnika majątkowego spod egzekucji reguluje art. 13 § 1 ustawy egzekucyjnej. Wskazał, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. w zaskarżonym postanowieniu umotywował przyczyny negatywnego załatwienia wniosku o zwolnienie nieruchomości spod zajęcia powołując się na brak dobrowolnych wpłat na poczet zaległości podatkowych oraz nieujawnienie innego majątku rokującego wyegzekwowanie tych należności. Aprobując argumentację organu I instancji Dyrektor Izby Skarbowej w K. podkreślił, że skarżąca nie wskazała żadnej alternatywy dla wnioskowanego zwolnienia nieruchomości spod zajęcia. Zdaniem organu II instancji skarżąca w swoich wnioskach bezpodstawnie utożsamiła postępowanie podatkowe związane z podaniami o umorzenie zaległości poddanej egzekucji administracyjnej z postępowaniem egzekucyjnym zmierzającym do przymusowego odzyskania tych należności podatkowych Skarbu Państwa. Organ wskazał, że w ramach postępowania podatkowego wydano decyzję o odmowie umorzenia zaległości podatkowych skarżącego, a zatem rezygnacja z dochodzenia tych wymagalnych zobowiązań podatkowych w postępowaniu egzekucyjnym byłaby bezpodstawna. Nadto − jak słusznie zauważył Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego – zwolnienie przedmiotowej nieruchomości spod egzekucji, bez równoczesnego zabezpieczenia dochodzonych w ten sposób roszczeń na innym majątku, byłoby działaniem nieracjonalnym, narażającym Skarb Państwa na straty. W skardze na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący wskazali na "zasłanianie się" art. 13 § 1 ustawy egzekucyjnej, by negatywnie rozpatrzyć ich wniosek o umorzenie należności względem Skarbu Państwa oraz na "zasłanianie" się zawartym w zaskarżonym postanowieniu stwierdzeniem, że zwolnienie opisanej ułamkowej części nieruchomości bez równoczesnego zabezpieczenia dochodzonych w ten sposób roszczeń na innym majątku byłoby nieracjonalnym działaniem, narażającym Skarb Państwa na straty. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w K. wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa. Sąd wskazał na treść art. 13 § 1 ustawy egzekucyjnej i podkreślił, że zwolnienie z egzekucji oparte jest na uznaniu administracyjnym (ustawodawca nie nakazał właściwemu organowi uwzględnić w określonych okolicznościach wniosku, a jedynie stwierdził, że organ ten "może" się do niego przychylić). Sąd wyjaśnił na wstępie, że z uwagi na tożsamość podmiotową organu egzekucyjnego i wierzyciela nie jest wymagana wyrażona w osobnym akcie zgoda wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. w postanowieniu z dnia 26 kwietnia 2011 r. zawarł negatywne stanowisko wierzyciela wobec żądania zwolnienia spod egzekucji udziału w nieruchomości. Podniósł bowiem, że zobowiązany nie dokonywał ani nie dokonuje jakichkolwiek dobrowolnych wpłat na poczet należnych zaległości podatkowych i podkreślił, że nie ujawniono jakichkolwiek innych praw majątkowych oraz majątku ruchomego, do których organ egzekucyjny mógłby skierować egzekucję. Nie sposób zatem zarzucić mu, że niedostatecznie umotywował swoje stanowisko. Sąd podkreślił, że postępowanie inicjowane wnioskiem podatnika o umorzenie zaległości podatkowych jest postępowaniem odrębnym od postępowania wszczynanego na wniosek zobowiązanego domagającego się zwolnienia jakiegoś składnika majątku spod egzekucji. Obie odrębne procedury łączy jedynie przesłanka "ważnego interesu" wnioskodawcy, co jednak nie upoważnia strony do skutecznego negowania działań i rozstrzygnięć organu podatkowego związanych z umorzeniem zaległości podatkowych w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem o zwolnienie nieruchomości spod egzekucji. Tym samym argumentacja skargi, w której wskazuje się na przebieg postępowania dotyczącego umorzenia należności podatkowych oraz sugeruje, że tragiczna sytuacja zobowiązanego i jego najbliższych uzasadnia zaniechanie żądania od skarżących spłaty ich zobowiązań podatkowych, nie może mieć znaczenia w sprawie dotyczącej odmowy zwolnienia nieruchomości spod egzekucji. Sąd dodał, że art. 1a pkt 12 lit. a ustawy egzekucyjnej dopuszcza prowadzenie egzekucji z nieruchomości, a zatem zajęcie nieruchomości dokonane w prawidłowo prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie może być rozpatrywane w kontekście naruszenia Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Równie bezpodstawnie skarżący powołują się na ustawę z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, ze zm.) czy art. 154 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071, ze zm.). W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżący zarzucili naruszenie art. 13 ustawy egzekucyjnej przez błędne przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie brak zgody wierzyciela uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Na tej podstawie skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz przyznanie kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. W skardze podniesiono tylko jeden zarzut, tj. naruszenia art. 13 u.p.e.a. przez przyjęcie, że w sprawie brak jest zgody wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji, co uniemożliwia uwzględnienie wniosku. W ocenie skarżących nie można z jednej strony twierdzić, że zgoda taka nie jest wymagana, a z drugiej zarzucać im, że zgody nie uzyskali. Ponadto ich zdaniem nie jest uprawnione utożsamianie negatywnej oceny przesłanki ważnego interesu zobowiązanego dokonanej przez organ z brakiem zgody wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji. Artykuł 13 § 1 u.p.e.a. stanowił w stanie prawnym relewantnym dla niniejszej sprawy, że organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, mógł zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela. W niniejszej sprawie Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. jest jednocześnie wierzycielem i organem egzekucyjnym. Dlatego też organy i Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjęły, że nie jest potrzebne, by ten sam organ w odrębnym dokumencie (podkr. NSA) wyrażał zgodę (bądź odmawiał tej zgody) na zwolnienie spod egzekucji określonego składnika majątkowego. Treść jego postanowienia w przedmiocie zwolnienia/odmowy zwolnienia składnika majątkowego spod egzekucji jest bowiem jednoznaczna ze zgodą/brakiem zgody na takie zwolnienie. Stanowisko przeciwne prowadziłoby do nadmiernego formalizmu niepotrzebnie wydłużającego postępowanie w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że treść postanowienia organu pierwszej instancji nie pozostawia wątpliwości, iż nie wyraził on zgody na zwolnienie części nieruchomości spod egzekucji. Organ wyraźnie argumentował, że brak dobrowolnych wpłat oraz nieujawnienie majątku rokującego na wyegzekwowanie należności naraziłoby Skarb Państwa na straty. Tego rodzaju argumentacja z całą pewnością nie odnosi się do przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, lecz potwierdza brak zgody wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji. Należy przy tym odróżnić konieczność uzyskania przez skarżących osobnego stanowiska wierzyciela w przedmiocie zwolnienia spod egzekucji (zgoda w ujęciu formalnym) od zgody w ujęciu materialnym, czyli pozytywnego ustosunkowania się przez wierzyciela do wniosku zobowiązanego. W przypadku tożsamości organu egzekucyjnego i wierzyciela nie jest wymagana zgoda w ujęciu formalnym, lecz jest niezbędna ta w ujęciu materialnym. W skardze kasacyjnej bezpodstawne utożsamiono te dwie formy, wyciągając z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wnioski, które z niego nie wynikają. Sąd pierwszej instancji nie czynił, wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, zarzutu skarżącym, że nie spełnili warunku formalnego, czyli nie uzyskali oni zgody (odrębnego dokumentu) od wierzyciela; stwierdził jedynie, że skoro Naczelnik odmówił uwzględnienia żądania skarżących, to jest to jednoznaczne z brakiem jego zgody na zwolnienie spod egzekucji. Sąd nie zajął też stanowiska, że zgoda nie musi być wyrażona. Uznał zaś, że nie jest w przypadku zaistniałym w tej sprawie wymagana osobna zgoda, czyli osobny dokument. Z uwagi na fakt, że skarga kasacyjna nie zawiera innych zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny, będąc związanym na podstawie art. 183 § 1 P.p.s.a. jej granicami, mógł dokonać kontroli zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w opisanym powyżej zakresie. Ponieważ zarzut naruszenia art. 13 u.p.e.a. okazał się niezasadny, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł natomiast o zwrocie nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wynika to z faktu, że orzeka o tym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, w drodze odrębnego postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym, referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.) albo sąd w składzie jednego sędziego (art. 16 § 2 P.p.s.a) (zob. postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I FPS 3/13).