II GSK 302/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Sieńczyło - Chlabicz Sędzia NSA Anna Robotowska (spr.) Sędzia del. WSA Joanna Zabłocka Protokolant Marcin Chojnacki po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2013 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2011 r. sygn. akt VI SA/Wa 781/11 w sprawie ze skargi J.B. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę; 3. zasądza od J.B. na rzecz Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej 220 (dwieście dwadzieścia) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 listopada 2011 r., VI SA/Wa 781/11, w sprawie ze skargi J.B. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów uchylił zaskarżoną uchwałę oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie z dnia [...] maja 2010 r. Sąd I instancji za podstawę przyjął następujące okoliczności faktyczne. Uchwałą z dnia [...] listopada 2009 r. Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie wpisała zainteresowanego, który zajmował stanowisko asesora komorniczego w Kancelarii Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy w Warszawie, na listę adwokatów Izby Adwokackiej w Warszawie, a Minister Sprawiedliwości nie sprzeciwił się wpisowi. Uchwałą z dnia [...] marca 2009 r. ORA w Warszawie wszczęła postępowanie w sprawie skreślenia J.B. z listy adwokatów wobec ustalenia, że nie rozwiązał on łączącego go stosunku pracy i nadal zatrudniony jest jako asesor komorniczy w Kancelarii Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy w Warszawie, a następnie uchwałą z dnia [...] maja 2010 r. skreśliła J.B. z listy adwokatów Izby Adwokackiej w Warszawie. Od powyższej uchwały zainteresowany odwołał się do Naczelnej Rady Adwokackiej. Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej uchwałą z dnia [...] października 2010 r. utrzymało z mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie z dnia [...] maja 2010 r. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że stanowisko asesora komorniczego jest stanowiskiem w ogólnie pojętym wymiarze sprawiedliwości, a pełnienie takiej funkcji powoduje – stosownie do art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.; dalej: p.a.) – konieczność skreślenia z listy adwokatów osoby, która ją zajmuje. Od powyższej uchwały skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J.B., zarzucając jej naruszenie art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. przez uznanie, że stanowisko asesora komorniczego jest stanowiskiem w ogólnie pojętym wymiarze sprawiedliwości. W odpowiedzi na skargę Prezydium NRA wniosła o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 listopada 2011 r., VI SA/Wa 781/11, uwzględnił skargę. W uzasadnieniu Sąd I instancji zwrócił uwagę, że od wejścia w życie ustawy z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 130, poz. 1452 ze zm.), czyli od dnia 1 stycznia 2002 r., komornik sądowy jest funkcjonariuszem publicznym działającym przy sądzie rejonowym, na własny rachunek. Oznacza to, że – mimo iż, komornik realizuje funkcje państwa w zakresie przymusowego wprowadzania wyroków sądów w życie – nie jest pracownikiem sądu. Status komornika został tym samym zbliżony do przedsiębiorcy wykonującego wolny zawód, mimo że komornik pozostał funkcjonariuszem publicznym. Z tego powodu, zdaniem Sądu I instancji, nie można podzielić poglądu organów samorządu adwokackiego, że stanowisko komornika sądowego (asesora komorniczego) jest stanowiskiem w ogólnie pojętym wymiarze sprawiedliwości. W dalszej części uzasadnienia Sąd I instancji podniósł, że art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. dotyczy przypadków, w których wpis na listę został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska. Za takim jego rozumieniem przemawia – zdaniem Sądu I instancji – zarówno wykładnia językowa art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. (przepis mówi o objęciu stanowiska, rozpoczęciu wykonywania zawodu, a nie pozostawaniu na stanowisku w organach czy wykonywaniu zawodu notariusza), jak i wykładnia systemowa. W ocenie Sądu I instancji jest to regulacja mająca na celu zapobieżenie sytuacji, w której adwokat świadcząc już pomoc prawną, równocześnie sprawuje wymiar sprawiedliwości, piastując stanowisko, na które został powołany lub mianowany. Wojewódzki Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że postanowienia p.a. pozwalają na odróżnienie dwóch odrębnych sytuacji prawnych dotyczących statusu adwokatów. Pierwsza obejmuje nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, druga zaś wykonywanie tego zawodu. Nabycie prawa określają przepisy art. 65 z zastrzeżeniem art. 66 ust. 1a p.a. Ustalają one wymogi osobowe kandydata na adwokata, których spełnienie przesądza o wpisaniu na listę adwokatów i wyczerpują w całości przesłanki stanowiące podstawę tego wpisu. Jednak – jak podkreślił Sąd I instancji – sam wpis na listę adwokatów, będący elementem niezbędnym, nie jest jednak wystarczający do rozpoczęcia wykonywania zawodu adwokata. Sąd I instancji w tym zakresie zwrócił uwagę, że przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych adwokat zobligowany jest złożyć ślubowanie, nadto, co ma decydujące znaczenie, wyznaczyć siedzibę zawodową i zawiadomić o tym właściwą radę adwokacką w terminie określonym w art. 70 p.a. Wpis na listę adwokatów nie uprawnia jeszcze do występowania w charakterze pełnomocnika. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, w tym celu niezbędne jest zarówno uzyskanie wpisu, jak i podjęcie wykonywania zawodu. Druga sytuacja powstaje zatem, gdy adwokat wskazał w trybie art. 70 p.a. kancelarię adwokacką, zespół adwokacki lub spółkę cywilną, jawną, partnerską czy komandytową, w której będzie wykonywał zawód adwokata. W rozpoznawanym przypadku skarżący nie złożył ślubowania, nie wyznaczył siedziby zawodowej i nie zawiadomił o tym fakcie właściwej rady adwokackiej, co powoduje – zdaniem Sądu I instancji – że nie podjął on ostatecznie wykonywania zawodu adwokata. W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że w niniejszej sprawie nie było podstaw do skreślenia J.B. z listy adwokatów. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosło Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, jak również zasądzenia na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie przewidzianej przez art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.), tj. naruszeniu prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a., a zatem uznanie, że asesor komorniczy i komornik nie są stanowiskami w organach wymiaru sprawiedliwości, jak również, że przepis ten ma zastosowanie tylko w sytuacji, kiedy wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska objętego jego dyspozycją. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ wskazał, że wprawdzie komornik (asesor komorniczy) działa na własny rachunek, ale ze względu na jego powiązanie z sądem, przy którym działa, istnieje możliwość zakwalifikowania jego pracy jako wykonywanej w organach wymiaru sprawiedliwości. W tym zakresie wnoszący skargę kasacyjną w szczególności zwrócił uwagę, że komornik podlega sądowi, który sprawuje nadzór judykacyjny nad jego czynnościami, oraz nadzorowi prezesa właściwego sądu rejonowego. Ponadto – zdaniem organ – ratio legis normy prawne zawartej w art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. sprowadza się przeciwdziałania sytuacji, w której osoby zatrudnione w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości lub organach ścigania mogłyby równocześnie znajdować się na liście adwokatów. W konsekwencji więc – w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną – brak jest związku między dyspozycją art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. a wykonywaniem lub niewykonywaniem zawodu adwokata. Osoba, która zostaje wpisana na listę adwokatów, jest – zdaniem kasatora – adwokatem od chwili wpisu, a fakt wykonywania zawodu czy wyznaczenia siedziby dotyczy jedynie kwestii technicznych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która – co należy podkreślić – w niniejszej sprawie nie zachodzi. Wobec takich regulacji poza sporem pozostaje okoliczność, iż wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, a uzasadnione jest odniesienie się do poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Odnosząc się do zarzutu sformułowanego na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., należy zauważyć, że zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. ma usprawiedliwione podstawy. Przepis ten stanowi, że okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza. Sąd I instancji dokonując wykładni omawianego przepisu, wskazał, że dotyczy on przypadków, w których wpis na listę został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska w wymiarze sprawiedliwości. W ocenie Sądu I instancji za tym poglądem przemawia w szczególności literalne brzmienie art. 72 ust. 4 pkt p.a., który mówi o objęciu stanowiska, a nie pozostawaniu na stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości. Zatem skreślenie z listy adwokatów następuje wówczas, gdy po wpisie na listę adwokat objął stanowiska wymienione w tym artykule. Z poglądem tym nie można się zgodzić. Zarówno wykładnia celowościowa, jak i systemowa prowadzą bowiem do odmiennego wniosku i wskazują, że ustawodawca wprowadził zakaz łączenia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości bądź wykonywania zawodu notariusza przy jednoczesnym wpisie na listę adwokatów. Status adwokata uzyskuje się poprzez wpis na listę adwokatów. Lista ta obejmuje zarówno adwokatów wykonujących czynności zawodowe, jak i niewykonujacych tych czynności. W świetle art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. bez znaczenia jest czy adwokat pozostający na stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości faktycznie wykonuje czynności zawodowe. W ustawie sytuacja prawna osób wpisanych na listę a niewykonujących zawodu adwokata – nie została w sposób wyraźny określona. Nadto brak jest jakichkolwiek racjonalnych przesłanek, aby różnicować sytuację adwokata, który objął stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości po dokonaniu wpisu na listę adwokatów od sytuacji adwokata, który przed wpisem zajmował takie stanowisko i nadal pozostaje na takim stanowisku. Ustawodawca użył w omawianym przepisie zwrotu "w wypadku objęcia stanowiska", co – posługując się wykładnią językową – może sugerować, że przepis ten dotyczy tylko przypadków, w których wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska, o którym mowa w tym przepisie i nie ma zastosowania do sytuacji odwrotnej, to znaczy takiej, w której osoba zajmująca to stanowisko uzyskała wpis na listę adwokatów i nie zrezygnowała z tego stanowiska. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego poprzestanie na tej wykładni, w świetle wcześniejszych wywodów, prowadziłoby do stosowania tego przepisu w sposób sprzeczny z jego ratio legis. Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw prawnych do różnicowania tych sytuacji. W obu przypadkach chodzi o adwokata wpisanego na listę, tj. legitymującego się statusem adwokata, obejmującego (zajmującego) stanowisko w organach przewidzianych w tym przepisie. Wobec powyższego prawidłową wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. zaprezentował organ w skardze kasacyjnej. Skreśleniu z listy adwokatów podlegają zarówno osoby, które objęły stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęły wykonywanie zawodu notariusza po wpisaniu na te listę, jak i osoby, które już w chwili wpisu zajmowały te stanowiska i nie zrezygnowały z nich. Należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się w wyroku z 16 grudnia 2008 r., II GSK 594/08, że art. 72 ust. 1 pkt 4 p.a. nie daje podstaw do wywiedzenia z jego treści negatywnej przesłanki wpisu na listę adwokatów. Komentowany przepis dotyczy bowiem przypadków, w których wpis na listę został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska. Nie ma on zastosowania do sytuacji, w której osoba pełniąca stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości miałaby uzyskać wpis na listę adwokatów. Sąd I instancji nadto zajął stanowisko, które trafnie zakwestionowano w skardze kasacyjnej, że komornika sądowego, a tym bardziej asesora komorniczego nie można zaliczyć do organów wymiaru sprawiedliwości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd zaprezentowany w zaskarżonym wyroku jest nietrafny, ponieważ status prawny asesora komorniczego powinien być określony w odniesieniu do organizacyjnej specyfiki wykonywania tej funkcji przy sądzie rejonowym, a więc organizacyjnego i funkcjonalnego powiązania komornika z organami wymiaru sprawiedliwości. Komornik działa przy sądzie rejonowym, prezes właściwego sądu nadzoruje jego działalność, sąd sprawuje nadzór judykacyjny nad czynnościami egzekucyjnymi komornika. Usytuowanie komornika przy sądzie rejonowym i prowadzenie przez komornika czynności egzekucyjnych w związku z działalnością wymiaru sprawiedliwości, która ma wszelkie cechy wykonywania imperium państwowego, pozwala na zaliczenie zawodu komornika do pomocniczego organu wymiaru sprawiedliwości, pomimo że nie jest on organem władzy sądowniczej i nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości. Decydujące znaczenie ma tu jednak specyfika wykonywania zawodu komornika (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2007 r., II GSK 128/07). Uznanie, że skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionej podstawie naruszenia prawa materialnego pozwoliło Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 188 p.p.s.a. i rozpoznanie skargi Jarosława Bachana. Wskazana wyżej wykładnia prawa materialnego prowadzi do wniosku, że skarga ta jest niezasadna i podlega oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.