I OZ 1045/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łukaszewska - Macioch po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 października 2011 r. sygn. akt III SA/Łd 820/11 o odmowie przyznania prawa pomocy D. A. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego z dnia 16 maja 2011 r. znak GN.I.7221-15/11/TS w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zmian w operacie ewidencji gruntów i budynków postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 26 października 2011 r. odmówił D. A. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego z dnia 16 maja 2011 r. znak GN.I.7221-15/11/TS w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zmian w operacie ewidencji gruntów i budynków. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 złotych D. A. złożyła wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych. Sąd ustalił, że ze złożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż posiada działkę o pow. 828 m² wraz z budynkiem (w budowie) i zniszczonym budynkiem gospodarczym, wykorzystywaną wyłącznie na cele działalności gospodarczej, samochód osobowy Renault Megane Scenic rocznik 1997, obciążony zastawem bankowym oraz środki finansowe w kwocie 3.730,09 USD - zablokowane na rachunku bankowym jako zabezpieczenie kredytu na działalność gospodarczą. Skarżąca wskazała następnie, że w okresie od stycznia do lipca 2011 r. uzyskała dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 1.914,31 złotych oraz z tytułu świadczeń emerytalnych w kwocie 1621,66 złotych, tj. łącznie – 10.022,61 złotych. W tym czasie, prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe poniosła wydatki na podatek od nieruchomości (6.999 złotych), usługi telekomunikacyjne (691,20 złotych za okres styczeń–kwiecień), ochronę obiektu (442,80 złotych za okres styczeń–marzec), składki z tytułu ubezpieczenia społecznego (248,41 złotych). W tym czasie poniosła także koszty tłumaczenia dokumentów w języku angielskim składanych w Europejskim Trybunale Praw Człowieka (1.289 złotych) oraz koszt zakupu kamery (1.099 złotych), która – jak wyjaśniła – była niezbędna do monitorowania zabudowań znajdujących się na jej nieruchomości. Dodatkowym obciążeniem były nadto wydatki związane z zakupem lekarstw (650 złotych) oraz żywności (1.500 złotych). Postanowieniem z 19 września 2011 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu przyjął, że strona nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia referendarza sądowego oraz o wstrzymanie się z rozpoznaniem sprzeciwu do zakończenia postępowania prowadzonego przed Izbą Notarialną w Łodzi przeciwko notariuszowi, który sporządził akty notarialne, mocą których przeniesione zostało użytkowanie wieczyste wymienionej tam nieruchomości. W uzasadnieniu podkreśliła, że problemy w prowadzeniu działalności gospodarczej skłoniły ją do podjęcia zawieszonej emerytury. Gdyby nie te środki skarżąca byłaby zmuszona do likwidacji działalności, byłaby także pozbawiona jakichkolwiek środków utrzymania. W dalszej części sprzeciwu powołała się na konieczność ponoszenia kosztów utrzymania posiadanej przez siebie nieruchomości, związanych głównie z utrzymaniem znajdujących się na niej obiektów. Podniosła następnie, że kredyt zabezpieczony zastawem bankowym na samochodzie oraz blokadą środków na rachunku bankowym został już spłacony w 2008 r. Zabezpieczenia te nie zostały jednak cofnięte albowiem – jak wspomniała – "w momencie kiedy (...) uzyskała zaświadczenie o spłacie kredytu nie miała żadnych możliwości czasowych, aby załatwić tę sprawę, a w chwili obecnej tego dokumentu nie może odnaleźć." W dalszej części sprzeciwu skarżąca wskazała, że po pierwszych dziewięciu miesiącach 2009 r. poniosła stratę podatkową w wysokości 6.583,98 złotych, a także posiada zobowiązanie podatkowe z tytułu podatku od nieruchomości w kwocie 17.160 złotych i VAT 1.942 złotych. Odmawiając D. A. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, na podstawie art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał, że strona skarżąca dysponuje majątkiem pozwalającym na swobodne pokrycie wpisu sądowego, który wynosi 200 złotych. Skarżąca posiada zgromadzoną na rachunku bankowym sumę 3.730,09 USD; suma ta została wprawdzie zablokowana na zabezpieczenie spłaty zaciągniętego przez nią kredytu, skoro jednak kredyt ten, jak wynika z oświadczenia strony zawartego w sprzeciwie od postanowienia referendarza, został już spłacony w całości trzy lata temu w 2008 r. Fakt, że skarżąca nie zadbała o odblokowanie wspomnianych środków przez tak długi czas może, w ocenie Sądu, świadczyć co najwyżej o pewnej niefrasobliwości skarżącej, czy też braku elementarnej dbałości o własne sprawy, nie może natomiast z całą pewnością przemawiać na jej korzyść. Nadto Sąd uznał, że skarżąca posiada stałe dochody w postaci emerytury, które również pozwalają na pokrycie wymaganego wpisu. Zestawienie wysokości tych dochodów (ponad 1600 złotych) z wysokością wpisu (200 złotych), pozwala zasadnie twierdzić o możliwości jego pokrycia tylko z tego źródła. Ponadto Sąd zwrócił uwagę na brak spójności i konsekwencji w składanych przez stronę wyjaśnieniach tak w tym, jak i w innych postępowaniach, toczących się z udziałem skarżącej przed tutejszym Sądem. Składając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała m.in., że osiąga stały dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, który w okresie od stycznia do lipca 2011 r. wyniósł ponad 1900 złotych. Tymczasem z treści sprzeciwu wynika, że działalność ta przynosi wyłącznie straty, które w okresie od stycznia do września br. osiągnęły pułap 6600 złotych. Do tej informacji skarżąca dodaje, że obecnie zobowiązana jest do uiszczenia podatku od nieruchomości w wysokości przekraczającej 17000 złotych podczas, gdy wcześniej, w formularzu PPF datowanym na 1 września br., wspomina o podatku od nieruchomości w wysokości 7000 złotych. Treść sprzeciwu nie pozwala wnioskować, jakie jest źródło takiego wzrostu zobowiązań skarżącej, w okresie dwóch miesięcy. Podobnie, trudne do wytłumaczenia rozbieżności, jeżeli chodzi o sposób przedstawienia sytuacji finansowej skarżącej, pojawiły się przy zestawieniu danych przedstawionych w niniejszym postępowaniu i w innych toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi. W sprawie o sygn. akt II SA/Łd 155/11, w której skarżąca została zwolniona od kosztów sądowych (postanowienie z 31 marca 2011 r.), ujawniła przychód z emerytury (1574,28 złotych), stratę z działalności gospodarczej za 2010 r. (3200 złotych) oraz nieuregulowane zobowiązania (28000 złotych). Z kolei składając wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie I SA/Łd 779/09 (Sąd odmówił przyznania skarżącej tego prawa postanowieniem z 25 maja 2011 r.) wskazała, że źródłem jej utrzymania jest działalność gospodarcza przynosząca dochody na poziomie 598 złotych miesięcznie oraz emerytura w wysokości 1892 złotych. Co istotne, w żadnej z tych spraw skarżąca nie ujawniła, że zabezpieczenia kredytu ciążące na rachunku dewizowym oraz samochodzie Renault Megane Scenic już od dawna nie mają racji bytu, skoro zabezpieczony kredyt został już spłacony w całości. Przedstawienie niepełnych i sprzecznych danych, co do istotnych elementów mających wpływ na rozstrzygniecie wniosku strony, nie może być poczytane na korzyść skarżącej. W tej sytuacji, skoro z ujawnionych w toku postępowania danych wynika, że strona skarżąca ma możliwość pokrycia wpisu od skargi w pełnej wysokości bez uszczerbku dla utrzymania własnego i rodziny, wniosek skarżącej Sąd uznał za nieuzasadniony. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła D. A. wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że zarówno jej sytuacja majątkowa i finansowa pozwala pokryć koszty sądowe w wysokości 200 złotych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz na uznaniu, że skarżąca z niedbalstwa nie odblokowała środków pieniężnych w dewizach bez wcześniejszego zbadania, na co są przeznaczone środki pieniężne oraz naruszenie art. 45 § 1 Konstytucji RP przez uniemożliwianie skarżącej realizacji obrony jej praw na drodze sądowej wobec naruszenia zasady prawa do sądu poprzez odmowę zwolnienia z kosztów sądowych. Zdaniem skarżącej, zaskarżone orzeczenie nie odpowiada art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. z którego wynikają dwa rodzaje obowiązków: z jednej strony przepis ten obciąża wnioskodawcę ciężarem uprawdopodobnienia, że nie jest wstanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, przy czym przez taki uszczerbek ustawodawca rozumie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskującej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Z kolei obowiązkiem Sądu jest dokonanie wszechstronnej i rzetelnej oceny wskazanych we wniosku okoliczności z uwzględnieniem zasad logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego, dostępnej wiedzy oraz innych elementów, które pozwalają domniemać, że wskazane okoliczności mieszczą się w hipotezie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, a tym samym zwolnienie od kosztów sądowych nie jest uzależnione od tego, czy skarżąca posiada majątek trwały i czy osiąga wysokie przychody, ani od tego, w jaki sposób wykorzystywane są przez nią środki pochodzące z uzyskiwanych dochodów zwłaszcza, gdy są one wykorzystane w sposób celowy, rozważny z zachowaniem zasad dobrego gospodarza posiadanego majątku. Takich kryteriów nie ma w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a zatem jeśli sąd nie ma swobodnego i pełnego uznania w tym zakresie, to powinien zdecydować zgodnie z literą prawa. Jedynym zaś warunkiem udzielenia zwolnienia od kosztów sądowych jest wykazanie, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Poglądu zaprezentowanego przez Sąd nie da się pogodzić z konstytucyjnym prawem do sądu i zasadą państwa prawnego (art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Sytuacja skarżącej jest zgodna z prawdą, a jeśli Sąd miał jakiekolwiek wątpliwości do wykazanej przez skarżąca sytuacji finansowej, to powinien wezwać skarżącą do wyjaśnienia. Skarżąca dodała, że nie odblokowanie środków dewizowych nie świadczy o braku dbałości o swoje sprawy, lecz obawie o stan zdrowia permanentnie niszczonego przez polski wymiar sprawiedliwości w majestacie prawa. Środki te skarżąca pozostawiła na leczenie, które w Rzeczypospolitej Polskiej wymaga ogromnych nakładów pieniężnych. Natomiast zły stan zdrowia skarżącej potwierdza zaświadczenie wydane przez lekarza sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zasadą jest bowiem ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu przez każdą ze stron (art. 199 P.p.s.a.). Prawo to, zgodnie z treścią art. 246 § 1 P.p.s.a, może być przyznane stronie wyłącznie na jej wniosek, zaś przesłanką uwzględnienia wniosku jest wykazanie przez wnioskodawcę, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (w sytuacji, gdy ubiega się o pomoc w zakresie całkowitym - art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (gdy ubiega się o prawo pomocy w zakresie częściowym - art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, Lex nr 302281). Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie spraw, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem oraz zachować odpowiednią proporcję między nimi (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii). Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (o takie wnioskowała skarżąca) jest niemożność poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona winna była zatem wykazać, że mimo zgromadzonych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie jest w stanie ponieść chociaż części kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, na podstawie udowodnionego stanu faktycznego i majątkowego skarżącej, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd pierwszej instancji miał na uwadze zarówno wysokość kosztów, które ma ponieść strona jak i jej aktualną kondycję finansową, przy ocenie której uwzględnił wszelkie okoliczności mające wpływ na sytuację finansową wnioskującej, w tym zgromadzone oszczędności (3730,09 USD). Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzić należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawidłowo postanowieniem z dnia 26 października 2011 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.