I GZ 170/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Myślińska po rozpoznaniu w dniu 27 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "E." Sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 21 września 2011 r., sygn. akt III SA/Lu 187/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "E." Sp. z o.o. z siedzibą w Ś. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. P. z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty długu celnego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z 21 września 2011 r., sygn. akt III SA/Lu 187/11, odmówił "E." Spółce z o.o. z siedzibą w Ś. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym. "E." Spółki z o.o. z siedzibą w Ś. – dalej: skarżąca - złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych Postanowieniem z [...] maja 2011 r., referendarz sądowy WSA w Lublinie odmówił skarżącej spółce przyznania prawa pomocy, argumentując, iż strona nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Pismem z [...] czerwca 2011 r. "E." Spółki z o.o. z siedzibą w Ś. wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że w złożonych oświadczeniach i dokumentach wykazała swoją bardzo złą sytuację finansową i majątkową. Wskazała ponadto, iż od roku 2005 ponosi wyłącznie straty, a posiadane przez nią środki finansowe nie mogą zostać natychmiast spieniężone. Spółka nie dysponuje również kwotami na rachunkach bankowych, które pozwoliłyby na pokrycie kosztów sądowych. Referendarz sądowy WSA w Lublinie zarządzeniem z [...] czerwca 2011 r. (k. 45 akt sądowych) wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku poprzez nadesłanie: sprawozdania z działalności spółki za rok 2010; oświadczenia z jakich środków finansowych pokrywane były koszty działalności operacyjnej wykazywane na rachunkach zysków i strat za okresy: od 1 stycznia do 31 grudnia 2010 r. oraz od 1 stycznia do 31 marca 2011 r.; kserokopii wyciągów z wszystkich rachunków bankowych spółki za okres od 1 stycznia do 31 maja 2011 r.; kserokopii umowy pożyczki od osoby fizycznej w kwocie [...] zł, wskazanej w dokumencie: "Dodatkowe informacje i wyjaśnienia do bilansu rachunku zysków i strat za 2010 r.", wraz z potwierdzeniem rozliczenia podatku od czynności cywilnoprawnych od tej umowy; oświadczenia wyjaśniającego, w jaki sposób i z jakich środków spłacana jest wspomniana pożyczka. Pomimo upływu zakreślonego terminu skarżąca nie złożyła żądanych dokumentów i oświadczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wskazanym na wstępie postanowieniem z dnia [...] września 2011 r., odmówił skarżącej Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca spółka podniosła, iż ponosi straty, w najbliższych miesiącach nie osiągnie zysku, w związku z czym nie ma środków na uiszczenie wpisu od skargi. Stwierdziła, że zaistniałe straty związane są ze spadkiem zamówień na towary i usługi, które świadczy spółka. Okoliczności te są w dużej mierze niezależne od działań spółki, gdyż wynikają ze spadku koniunktury na rynku budowlanym. W oświadczeniu o majątku i dochodach spółka podała następujące dane: - wysokość kapitału zakładowego – [...] zł (-[...]zł kapitał własny); - wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok: [...]zł; - wynik finansowy za ostatni rok obrotowy według bilansu: strata w wysokości [...]zł - stan na rachunku bankowym spółki na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku: [...] zł. Spółka oświadczyła także, że z powodu braku płynności finansowej utraciła możliwość prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodu; nie ma środków na zatrudnienie pracowników; nie ma również możliwości sprzedaży środków trwałych, bo są zajęte przez Urząd Skarbowy. Z dokumentu w postaci dodatkowych informacji i wyjaśnień do bilansu i rachunku zysków i strat za 2010 r. wynika, że oprócz kapitału podstawowego ([...] zł), spółka posiada kapitał zapasowy, który wynosi [...] zł. W 2010 r. spółka wykupiła samochód z umowy leasingu, który został od razu sprzedany i nie był wprowadzany do ewidencji środków trwałych. Ponadto spółka posiada pożyczkę od osoby fizycznej w kwocie [...] zł. Z dokumentu tego wynika również, że spółka nie ma zobowiązań zabezpieczonych na majątku spółki. Strona wezwana do nadesłania dokumentów potwierdzających zajęcie środków majątkowych nadesłała protokół zajęcia i odbioru nieruchomości sporządzony [...] lutego 2011 r. z którego wynika, że zajęte zostało pięć ruchomości (pistolet wysokociśnieniowy, dwa zestawy kół, stół ślusarski i szafka) o wartości szacunkowej [...] zł. WSA podkreślił, że analizując sytuację majątkową i finansową skarżącej w oparciu o przedstawione przez nią oświadczenia i dokumenty nie zostały spełnione ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Wykazana przez Spółkę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (na które składa się wpis od skargi w wysokości [...] zł).. Sąd podniósł, że z dodatkowych informacji i wyjaśnień do bilansu wynika, że spółka nie ma zobowiązań zabezpieczonych na jej majątku. Spółka przedstawiła protokół zajęcia ruchomości z dnia [...] lutego 2011 r., z którego wynika, że szacunkowa wartość zajętych ruchomości wyniosła [...] zł. Ponadto skarżąca przedstawiła zawiadomienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w L. z dnia [...] maja 2011 r. o dokonaniu wpisu do rejestru zastawów będącego własnością spółki śmigłowca marki E., rok prod. 1991. Niewątpliwie spółka nie ma możliwości spieniężenia tych środków trwałych, które zostały zajęte na poczet zaległych należności publicznoprawnych. Jednakże w bilansie na koniec roku 2010 wśród środków trwałych wymieniono również urządzenia techniczne i maszyny, których wartość określono na kwotę [...] zł. Skarżąca podnosząc twierdzenie o braku możliwości uzyskania środków poprzez spieniężenie aktywów nie wyjaśniła, czy wspomniane urządzenia i maszyny mogą być spieniężone, a jeżeli nie – jakie są tego obiektywne przyczyny. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżąca, mimo wezwania sądu, nie przedłożyła oświadczenia wyjaśniającego z jakich środków finansowych pokrywane były koszty działalności operacyjnej wykazywane na rachunkach zysków i strat za okresy: od 1 stycznia do 31 grudnia 2010 r. oraz od 1 stycznia do 31 marca 2011 r. Twierdzenie spółki o braku jakichkolwiek środków na rachunkach bankowych nie zostało poparte przedłożeniem kserokopii wyciągów z wszystkich rachunków bankowych spółki. Ponadto w dokumencie: "Dodatkowe informacje i wyjaśnienia do bilansu rachunku zysków i strat za 2010 r." spółka powołuje się na pożyczkę od osoby fizycznej kwoty [...] zł, która według twierdzeń spółki podlega spłacie w ciągu najbliższego okresu. Pomimo wezwania sądu spółka nie przedstawiła ani umowy pożyczki, ani nie złożyła oświadczenia, w którym wyjaśniłaby, w jaki sposób i z jakich środków spłacana jest wspomniana pożyczka. Niewyjaśnienie pochodzenia tak dużej ilości środków finansowych, ani źródeł ich spłaty, podważa wiarygodność twierdzeń spółki odnośnie braku płynności finansowej i środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania. W konkluzji Sąd uznał, że pomimo wezwania sądu do przedłożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń skarżąca nie wykazała należytej dbałości o swoje sprawy i nie przedstawiła żądanych dokumentów, co nie pozwoliło na uznanie za oparte na faktach podnoszonych przez nią twierdzeń co do braku możliwości ponoszenia kosztów postępowania. "E." Spółka z o.o. z siedzibą w Ś. wniosła zażalenie na powyższe postanowienie, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Lublinie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 ust. 2 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego, a w rezultacie przyjęcie błędnego założenia, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania podczas gdy jej sytuacja finansowa na to nie pozwala. W uzasadnieniu podała, że skarżąca wykazała oraz udokumentowała swoją bardzo trudną sytuację finansową – skutkującą brakiem dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Podkreśliła, że od 2005 roku ponosi straty. Jest to sytuacja długotrwała nie rokująca na poprawę w najbliższym czasie, ze względu na "ogólną tendencję spadkową". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a Sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Jak wynika z akt sprawy, na podstawie art. 255 p.p.s.a. skarżąca została wezwana do uzupełnienia złożonego oświadczenia o stanie majątkowym (k. [...] akt sądowych). Nie zastosowała się do tego wezwania i nie przedstawiła dokumentów potwierdzających choćby braku środków na rachunkach bankowych. Wezwanie strony o nadesłanie dodatkowych dokumentów pozostaje w wyłącznej dyspozycji Sądu pierwszej instancji. Zgodnie bowiem z treścią art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Trafnie WSA w Lublinie wskazał również, że w dokumencie "Dodatkowe informacje i wyjaśnienia do bilansu rachunku zysków i strat za 2010 r." spółka powołuje się na pożyczkę od osoby fizycznej kwoty [...] zł, która według twierdzeń spółki podlega spłacie w ciągu najbliższego okresu. Pomimo wezwania sądu spółka nie przedstawiła ani umowy pożyczki, ani nie wyjaśniła, w jaki sposób i z jakich środków spłacana jest wspomniana pożyczka. Niewyjaśnienie pochodzenia tak dużej ilości środków finansowych, ani źródeł ich spłaty, podważa wiarygodność twierdzeń spółki odnośnie braku płynności finansowej i środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania w badanej sprawie. Należy w tym miejscu podkreślić, iż brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy z Sądem orzekającym skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego WSA w Lublinie nie miał możliwości ustalenia jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącej, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06 niepubl.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji, trafnie ocenił powyższe okoliczności jako uzasadniające oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, że wskazane przez skarżącą okoliczności decydujące o przyznaniu prawa pomocy nie są dla Sądu wiarygodne i wskazując na okoliczności znane temu Sądowi z urzędu wykazał, dlaczego takiej wiarygodności przedstawionym faktom odmówił. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji. Jednocześnie abstrahując od okoliczności znanych Sądowi I instancji z urzędu, podkreślić należy, że przedstawione przez skarżącą informacje należy uznać za niewystarczające do odtworzenia jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny, po dokonaniu analizy całości nadesłanych danych uznał, że skarżąca, prowadząc w dalszym ciągu działalność gospodarczą nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W związku z tym, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd I instancji odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza prawa. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie