II SA/Bd 701/11

Dnia 28 września 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Wojciech Jarzembski sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant: Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 14 września 2011 roku sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień wdowy po kombatancie 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] lutego 2011 r., nr DO [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącej kwotę 100 zł (sto 00/100) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia 15 lutego 2011 r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (zwany dalej "Kierownikiem UdSKiOR"), na podstawie art. 20 ust. 3, art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) oraz art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371; z późn. zm., zwanej dalej "ustawą o kombatantach") odmówił przyznania skarżącej Z. W. uprawnień wdowy po kombatancie. Organ ustalił, że zmarły mąż skarżącej posiadał uprawnienia kombatanckie przyznane przez b. ZBoWiD z tytułu utrwalania władzy ludowej od listopada 1945 r. do grudnia 1946 r. oraz służbę w Ludowym Wojsku Polskim w czasie II wojny światowej w kwietniu i maju 1945 r. Jednostka w której służył od listopada 1945 r. do grudnia 1946 r. (Samodzielny Zmotoryzowany Pułk Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego mp. Góra Kalwaria) brała udział w walkach z organizacjami mającymi za cel działania wolność i suwerenność Polski, tj. z Armią Krajową oraz Narodowymi Siłami Zbrojnymi. Przywołując treść art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c ustawy o kombatantach Kierownik UdSKiOR stwierdził, że branie udziału, w ramach służby w Korpusie Bezpieczeństwa Wewnętrznego, w walkach z niepodległościowym podziemiem, nawet nie w pełni dobrowolny i mający miejsce w ramach służby wojskowej – powoduje utratę uprawnień kombatanckich uzyskanych z tytułu utrwalania władzy ludowej. Uprawnienia wdowy po kombatancie są uprawnieniami pochodnymi i zależą od tego, czy kombatant jakby żył miałby uprawnienia kombatanckie, tymczasem z ww. wynika, że gdyby mąż skarżącej R. W. żył, utraciłby uprawnienia kombatanckie. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca podniosła, iż jej mąż do śmierci posiadał uprawnienia kombatanckie i okoliczność ta nie była kwestionowana. Kierownik UdSKiOR nie wykazał, jak tego wymaga art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach, aby jej zmarły mąż podczas służby wykonywał zadania śledcze i operacyjne związane bezpośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości. Z relacji męża wynikało, że w okresie służby wojskowej wykonywał pracę na tzw. tyłach - zajmował się robotami stolarskimi, co nie ma żadnego związku z wykonywaniem zadań śledczych czy też operacyjnych, nie brał udziału w walkach. Skarżąca podkreśliła, że w istocie mąż pełnił służbę wojskową pod przymusem, w ówczesnych bowiem warunkach nie można było odmówić służby wojskowej, a za dezercję groziła kara śmierci. Decyzją z dnia 2 maja 2011 r. Nr [...] Kierownik UdSKiOR utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 15 lutego 2011 r. Organ podtrzymał swoje stanowisko, że w przypadku zmarłego męża skarżącej zachodzi przesłanka pozbawienia go uprawnień kombatanckich stosownie do art. 21 ust. 2 pkt 4 lic. c) ustawy o kombatantach. Jak wynika z akt ZBoWiD, zmarły mąż skarżącej pełnił służbę w Centrum Wyszkolenia KBW a następnie w Samodzielnym Zmotoryzowanym Pułku KBW (mp. Góra Kalwaria). Wojskowa Komenda Uzupełnień Włocławek w zaświadczeniu z dnia 12 kwietnia 1984 r. potwierdziła służbę zmarłego męża skarżącej "w jednostce, która brała udział w walce z reakcyjnym podziemiem". W życiorysie z dnia 25 kwietnia 1985 r. zmarły kombatant stwierdził: "brałem czynny udział w akcjach z bandami w rejonie Gór Świętokrzyskich i referendum w 1946 r." Natomiast zgodnie z pismem Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 12 stycznia 2011 r. w okresie od września do grudnia 1946 r., czyli w czasie służby zmarłego kombatanta w Samodzielnym Pułku KBW mp. Góra Kalwaria, jednostka ta brała udział w walkach z "Armią Krajową, Narodowymi Siłami Zbrojnymi, ugrupowaniami określanymi jako "bandy o charakterze rabunkowym" oraz ugrupowaniami "Polska Armia Powstańcza", "Huragan", "Salwa", "Wróbla", "Wolność" i "Mściciela". Wprawdzie pismo Instytutu Pamięci Narodowej informuje także, iż nie potwierdzono w archiwach faktu osobistego udziału w walkach zmarłego męża skarżącej, niemniej z uwagi na fakt, iż sam zmarły w swoim życiorysie znajdującym się w aktach ZBoWiD stwierdził, że brał w nich "czynny udział" nie można uwzględnić twierdzeń skarżącej, iż jej mąż "wykonywał pracę na tak zwanych tyłach i nie brał udziału w walkach". W skardze do sądu administracyjnego Z. W. wniosła o uchylenie decyzji obu instancji podnosząc, iż są one niezgodne z prawem i nie odpowiadają stanowi faktycznemu sprawy, naruszając art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 8, art. 10 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071; z późn. zm.; zwanej "k.p.a.") oraz art. 20 ust. 3, art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) i art. 22 ust. 2 ustawy o kombatantach. Skarżąca podtrzymała swoje stanowisko prezentowane w toku postępowania administracyjnego, iż jej mąż w istocie pełnił służbę wojskową pod przymusem. Wskazała, że wbrew treści art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach Kierownik UdSKiOR nie wykazał, aby to jej mąż – a nie jednostka, w której służył – wykonywał działania śledcze lub operacyjne. Skarżąca podkreśliła, że w swoim oświadczeniu jej zmarły mąż wskazał na udział w walkach z "bandami" - a więc z grupami przestępczymi. Zaświadczenie WKU we Włocławku z dnia 12 kwietnia 1984 r. potwierdza zaś jedynie, że jednostka w której służył jej zmarły mąż – a nie on sam – brała udział w walkach "z reakcyjnym podziemiem". W ten sytuacji przyjmowanie przez organ domniemania, że zmarły brał bezpośredni udział w tych walkach narusza reguły procesowe i godzi w zasadę zaufania obywateli do organów państwa. Jeżeli – jak sam organ twierdzi – z dokumentów znajdujących się w IPN nie wynika, aby jej mąż brał udział w czynnościach operacyjnych – walkach ze zbrojnym podziemiem, to przyjęcie takiej okoliczności na zasadzie domniemania jest co najmniej nieuprawnione. Skarżąca podniosła ponadto, że została pozbawiona możliwości zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Telefonicznie – za pośrednictwem córki, otrzymała bowiem informację, że materiały zgromadzone w sprawie mogą zostać skopiowane i dostarczone pocztą, skoro z uwagi na wiek i stan zdrowia ma problemy z dojazdem do Warszawy. Następnie zaś poinformowano ją, że jest to niemożliwe. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawą decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych był art. 20 ust. 3 w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach. Przepis art. 20 ust. 1 i 2 ustawy o kombatantach wymienia rodzaje uprawnień kombatantów i innych osób uprawnionych. Ustęp 3 tego artykułu stanowi z kolei, że uprawnienia, o których mowa w ust. 2 przysługują również wdowom lub wdowcom – emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne, pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych. Z kolei w myśl art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej, bądź w okresie podlegania represjom, z zastrzeżeniem ust. 2. Według ustępu 2 uprawnienia, o których mowa w ust. 1, nie przysługują między innymi osobie, która w latach 1944 – 1956 była zatrudniona, pełniła służbę lub funkcję w aparacie bezpieczeństwa publicznego poza strukturami Urzędów Bezpieczeństwa, służby Bezpieczeństwa lub Informacji Wojskowej, jeżeli podczas i w związku z tą działalnością wykonywała zadania śledcze i operacyjne związane bezpośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości RP. Pozbawienia uprawnień kombatanckich dotyczy przepis art. 25 ust. 2 ustawy o kombatantach. Wypowiada się on wprost o pozbawieniu uprawnień kombatantów i innych osób uprawnionych, a nie wdów po nich. Słusznie jednak organ podkreśla, że uprawnienia wdowy po kombatancie nie mają charakteru pierwotnego. Są to uprawnienia pochodne. Zależą od istnienia tych pierwszych i braku przesłanek do pozbawienia uprawnień pierwotnych. Istotą praw pochodnych jest to, że nie mogą one istnieć bez uprawnień pierwotnych, przy czym nie tylko istnienie prawa pierwotnego rodzi uprawnienie pochodne, ale także nie będzie istniało prawo pochodne, jeżeli istnieją przesłanki do pozbawienia prawa pierwotnego. W rezultacie, jeżeli osoba, od której wywodzi się uprawnienie pochodne byłaby pozbawiona uprawnień pierwotnych, to także istnieją przesłanki do pozbawienia uprawnień osoby powołującej się jedynie na uprawnienie pochodne. Tym samym przepis art. 25 ust. 2 ustawy o kombatantach należy rozumieć nie tylko wprost, iż stanowi on podstawę pozbawienia uprawnień samego kombatanta, ale także w ten sposób, że daje on podstawę do pozbawienia uprawnień osób, które wywodzą swoje prawa wyłącznie z istnienia jego uprawnień. Należy podkreślić, że pozbawienie uprawnień kombatanckich nie jest oznaką dyskryminacji, lecz odmową przyznania szczególnych przywilejów, czyli powrotem do statusu "zwykłego obywatela" (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 29 lipca 2008 r., sygn. akt II SA/Op 177/08, a także uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 1992 r., sygn. akt II UZP 7/91 i wyrok SN z 6 kwietnia 1995, III ARN 9/95). Takie rozumowanie musi dotyczyć także osób powołujących się na uprawnienia pochodne. Analizując zastosowany wobec skarżącej jako podstawa prawna odmowy przyznania uprawnień wdowy po kombatancie art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach, trzeba także zwrócić uwagę, że Korpus Bezpieczeństwa Publicznego był wojskowo – policyjną formacją zbrojną Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, powstałą w 1945 r. do walki z niepodległościowym podziemiem oraz zbrojnymi organizacjami ukraińskimi i niemieckimi oraz, że służba w KBW była służbą w aparacie bezpieczeństwa publicznego poza strukturami Urzędów Bezpieczeństwa lub Informacji Wojskowej. Zdaniem Sądu użyty ww. przepisie zwrot "zadania śledcze i operacyjne" wykonywane podczas i w związku z tą służbą, należy interpretować w ten sposób, że użyty w tym zwrocie spójnik "i" ma znaczenie enumeratywne, a nie koniunkcyjne, co oznacza, że spełnia przesłankę art. 21 ust.2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach zarówno łączne wykonywanie zadań śledczych i operacyjnych, jak i jednego rodzaju z nich. Zadania te musiały być bezpośrednio związane ze zwalczaniem organizacji (osób) działających na rzecz suwerenności i niepodległości RP, przy czym należy podkreślić, że ww. przepis mówi o działaniach "osoby", a nie "jednostki" w której dana osoba pełniła służbę. Nie ma przy tym znaczenia, czy udział w tego rodzaju działaniach nie był w pełni dobrowolny i mający miejsce w ramach służby wojskowej. W takiej dopiero sytuacji służba w KBW stanowi podstawę do pozbawienia uprawnień kombatanckich, niezależnie od tego z jakiego tytułu uprawnienia te zostały przyznane (por. wyrok NSA z 24 lutego 2006 r., sygn. akt II OSK 536/05, LEX 194856 i z 10 lutego 2005 r., sygn. akt OSK 1126/04, LEX 165721 oraz wskazane tam orzecznictwo). Konkludując powyższe rozważania – zadaniem organu badającego ewentualne zaistnienie przesłanki odmowy przyznania uprawnienia wdowy po kombatancie w oparciu o art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach jest ustalenie, czy zmarły kombatantach osobiście – a nie jedynie czy jednostka KBW, w której służył – brał udział w wykonywaniu zadań śledczych i operacyjnych związanych bezpośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie słusznie zarzuca skarżąca, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy, czym naruszył art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w sposób, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Ani bowiem zaświadczenie Wojskowej Komendy Uzupełnień z Włocławka z dnia 12 kwietnia 1984 r., ani pismo Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 12 stycznia 2011 r. nie wskazują na osobisty udział zmarłego męża skarżącej w walkach (tj. w wykonywaniu zadań operacyjnych) z organizacjami działającymi na rzecz suwerenności i niepodległości RP m.in. Armią Krajową, Narodowymi Siłami Zbrojnymi czy innymi ugrupowaniami określanymi w zaświadczeniu WKU jako "reakcyjne podziemie". Wskazane dokumenty mówią jedynie o prowadzeniu takich walk przez jednostkę, w której służył zmarły kombatant. Co więcej w swoim piśmie Instytut Pamięci Narodowej wprost wskazuje, że nie odnaleziono żadnych akt, na podstawie których byłoby możliwe potwierdzenie osobistego udziału zmarłego kombatanta w ww. walkach. Także w deklaracji członkowskiej do ZBoWiD zmarły kombatant wskazywał jedynie na swoją służbę "w jednostce, która brała udział w walce z reakcyjnym podziemiem", odnośnie zaś swojego osobistego udziału w wykonywaniu konkretnych zadań operacyjnych wskazuje na ochronę lokalu wyborczego w czasie referendum. W życiorysie sporządzonym 25 kwietnia 1985 r. zmarły kombatant wspomina z kolei, iż brał "czynny udział w akcjach z bandami w rejonie Gór Świętokrzyskich", nie precyzując jednakże, czy były to "bandy reakcyjnego podziemia" (jak ówcześnie nazywano organizacje działające na rzecz suwerenności i niepodległości RP po II wojnie światowej). Nie wiadomo zatem, czy chodziło o walki z organizacjami, o których mowa w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach, czy też ze zorganizowaną przestępczością, która istniała po wojnie. Należy przy tym zauważyć, że także Instytut Pamięci Narodowej w ww. piśmie wskazuje, iż jednostka, w której służył zmarły kombatant, brała udział nie tylko z wprost wymienionymi organizacjami niepodległościowymi, ale także z ugrupowaniami zbrojnymi określanymi jako "bandy o charakterze rabunkowym". Z drugiej strony Kierownik UdSKiOR w żaden sposób nie zweryfikował twierdzeń skarżącej, iż jej mąż zajmował stanowisko w formacjach "tyłowych". Powyższe uchybienia procesowe mogły mieć wpływ na wynik sprawy poprzez stwierdzenie, że brak jest dowodów, jakoby zmarły kombatant – mąż skarżącej, brał udział w wykonywaniu zadań śledczych i operacyjnych związanych bezpośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, a tym samym brak jest określonej w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. c) ustawy o kombatantach przeszkody w przyznaniu skarżącej uprawnień wdowy po kombatancie. Sąd za niezasadny uznał natomiast zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. Zarzut naruszenia przepisu art. 10 § 1 k.p.a. przez uniemożliwienie zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym jest tożsamy z zarzutem naruszenia przepisów postępowania. Jak wynika z treści art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270; z późn. zm., zwanej "p.p.s.a.") - aby skutecznie podnieść tego rodzaju zarzut należy dowieść, iż wskazane naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, iż ww. zarzut może być skuteczny, jeżeli skarżący wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. Takiego rodzaju wywodu skarżąca nie przeprowadziła. W ponownym postępowaniu organ winien uzupełnić postępowanie dowodowe i rozstrzygnąć sprawę stosownie do ww. stanowiska Sądu. Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 p.p.s.a. należało orzec jak w pkt 1 sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 wyroku podjęto zgodnie z treścią art. 152 p.p.s.a. O kosztach (pkt 3 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a., biorąc pod uwagę wysokość wniesionego wpisu.