I OZ 708/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 26 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 30 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 525/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na ustanowieniu adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie Wojewody W. z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie statusu bezrobotnego – przywrócenie terminu do wniesienia odwołania postanawia: oddalić zażalenie. W niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), stanowiący, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Postanowieniem z dnia 30 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 525/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu wskazując, że odstąpił od zastosowania instytucji określonej w art. 255 powołanej wyżej ustawy, gdyż wziął pod uwagę stanowisko skarżącego wyrażone między innymi w piśmie procesowym z dnia 9 stycznia 2012 r., złożonym w odpowiedzi na wezwanie wystosowane do niego między innymi w sprawie o sygn. akt: II SO/Ol 27/11. Zdaniem skarżącego, przedłożył on już we wcześniej rozpoznawanych sprawach wszystkie niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej, dokumenty i oświadczenia, które Sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Wezwania wystosowane do niego w trybie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarżący ocenił jako bezcelowe i narażające go na ponoszenie zbędnych kosztów. Sąd wskazał, że rozpoznając niniejszą sprawę wziął pod uwagę fakt, że składając pisma dowodowe i oświadczenia w innych sprawach o przyznanie prawa pomocy (między innymi o sygn. akt: II SA/Ol 701/11, II SA/Ol 703/11, II SA/Ol 704/11, II SA/Ol 705/11, II SA/Ol 706/11), skarżący również nie udzielił pełnych wyjaśnień, umożliwiających zbadanie faktycznej wysokości i źródeł uzyskiwanego przez niego dochodu oraz rodzaju i wysokości ponoszonych stałych wydatków. Skarżący nie podał źródła dochodu z prac dorywczych. Ponadto, nie wyjaśnił wątpliwości dotyczących źródeł finansowania kupna mieszkania w 2010 r. Sąd uznał zatem, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia skarżącego, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych, a tym samym rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Na to postanowienie skarżący złożył zażalenie, zarzucając naruszenie: 1) art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), przez bezpodstawne jego niezastosowanie w niniejszej sprawie, 2) art. 245 § 3 powołanej ustawy i art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy polegające na uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty wnioskowanej pomocy przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także nie udowodnił wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi, iż realnie faktycznie nie jest w stanie ponieść opłaty do wnioskowanej pomocy w jakiejkolwiek wysokości, 3) art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, przez wadliwość działań do podjętej oceny zasadności wniosku strony o prawo pomocy i oparcie tej odmowy na innych przytoczonych przez ten Sąd sprawach sądowo administracyjnych WSA w Olsztynie oraz w ich zakresie stanu z roku 2009, co nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, 4) art. 245 § 3 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy polegające na uznaniu, że środki, którymi obecnie dysponuje skarżący dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc, 5) art. 245 § 3 powołanej ustawy przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy, gdy tymczasem skarżący spełnia określone tam wymogi, co wykazał na druku formularza PFF i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz na wezwanie dodatkowymi oświadczeniami, wyciągami bankowymi, kopiami żądanych dokumentów źródłowych, 6) art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny podczas, gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia, 7) art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy przez wadliwą wykładnię, bowiem z niniejszej normy prawnej bezsprzecznie wynika, iż odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie, gdy strona dysponuje środkami na wnioskowaną pomoc w takiej formie i wysokości, iż nie powoduje to uszczerbku w jej utrzymaniu oraz rodziny, to znaczy nie spełnia warunków ustawowych do jej przyznania. Skarżący wskazał, że nie dysponował jakimikolwiek środkami na wnioskowaną pomoc, 8) art. 134 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie przedstawił Sądowi informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa podczas, gdy Sąd miał możliwość przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków z dowodów bankowych i oświadczeń, co wynika z dołączonych wyciągów bankowych oraz oświadczeń złożonych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego oraz wniosku o prawo pomocy, 9) art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1893 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.), przez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy do obowiązku jej przyznania, gdy stronę na wnioskowaną pomoc nie jest stać i gdy strona to uprawdopodobni. Zdaniem skarżącego takie działanie Sądu pozbawia go realnie możliwości dostępu do sądu oraz kontroli wadliwych orzeczeń Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Olsztynie, jak i dochodzenia praw konstytucyjnych i podstawowych wolności, czym znacznie wykroczono poza treść art. 31 ust. 2 Konstytucji RP, 10) art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz. Skarżący wskazał, że wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości wobec prawa oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie danej kategorii. Zatem stwierdzić trzeba, że wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą powinny być traktowane jednakowo, 11) art. 141 § 4 powołanej ustawy, przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie przedłożył do Sądu wniosku o pomoc wraz z oświadczeniem i dowodami ją uzasadniającymi oraz nie ustosunkował się do wezwania referendarza sądowego i nie przedłożył żądanych oświadczeń i dowodów. W obszernym uzasadnieniu skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w zarzutach, podnosząc między innymi, iż Sąd pozbawił go możliwości dochodzenia swoich praw w postępowaniu, a także podkreślając, że Sąd, wzywając go do uzupełnienia oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wskazał jakiejkolwiek podstawy takiego działania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów, przy czym to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawiania wszelkich istotnych okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej, której analiza umożliwia rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast art. 255 powołanej ustawy stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której Sąd pierwszej instancji, gdy powziął wątpliwości co do informacji przekazywanych przez skarżącego, co prawda odstąpił od zastosowania instytucji określonej w art. 255 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, to jednak wziął pod uwagę stanowisko skarżącego wyrażone między innymi w piśmie z dnia 9 stycznia 2012 r. złożonym w odpowiedzi na wezwanie wystosowane do niego między innymi w sprawie o sygn. akt II SO/Ol 27/11. Zdaniem skarżącego, przedłożył on już we wcześniej rozpoznawanych sprawach wszystkie niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej, dokumenty i oświadczenia, które Sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Wezwania wystosowane do niego w trybie art. 255 powołanej ustawy skarżący ocenił jako bezcelowe i narażające go na ponoszenie zbędnych kosztów. Uznać zatem należy za zasadne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że przedstawione dokumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości jakie powstały w toku postępowania w przedmiocie przyznania stronie prawa pomocy, co musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy, wobec niewykazania, iż w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 powołanej ustawy, gdyż skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby nie był w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania niezbędnego dla strony. Niezasadnym zatem jest stanowisko skarżącego, że odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP. Wobec tego uznać należy, że zarzuty zażalenia są nieuzasadnione. Na marginesie zauważyć należy, że liczba wniesionych przez A. Z. skarg i wniosków – niewątpliwie wymagająca pewnych nakładów – wskazuje, iż skarżący nie wykazał, aby nie był w stanie ponieść kosztów w niniejszej sprawie. Z dokumentacji załączonej do akt rozpoznawanej sprawy wynika bowiem, iż obecnie w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie znajduje się 125 spraw złożonych przez A. Z. W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego okoliczność ta również ma wpływ na ocenę, czy zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W tym miejscu zasadnym będzie zatem przypomnienie o zasadzie wyrażonej w art. 199 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi odstępstwo. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił, jak w sentencji.