I FZ 511/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 listopada 2011 r. sygn. akt I SA/Bk 274/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 13 maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od września do grudnia 2004 r. postanawia oddalić zażalenie. I FZ 511/11 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I SA/Bk 274/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek A. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 13 maja 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od września do grudnia 2004 r. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał na okoliczności powoływane we wniosku, w tym to, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką oraz czwórką dzieci w wieku 4, 15, 19 i 22 lat. Źródłem miesięcznego utrzymania rodziny jest dochód uzyskiwany przez wnioskodawcę z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W tym zakresie skarżący wskazał, że w maju jego firma wykazała stratę w wysokości 92.786 zł (przy przychodzie 189.962 zł), w czerwcu strata ta wyniosła 23.799 zł. W lipcu 2011 r. sytuacja finansowa uległa zmianie, gdyż firma osiągnęła dochód w kwocie 115.949 zł, jednakże w rozliczeniu dochód ten został przeznaczony na pokrycie strat wykazanych w poprzednich miesiącach oraz zakup materiałów do produkcji w kwocie 219.563 zł. Skarżący ponosi koszty działalności gospodarczej w postaci: wynagrodzeń pracowników, opłaty za wodę i ogrzewanie, ZUS, napraw, remontów, podatku od nieruchomości, pozostałych wydatków administracyjnych. Wnioskodawca podkreślił, że uzyskiwany dochód przeznaczony jest na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania rodziny oraz wydatków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Z oświadczenia strony wynika ponadto, że majątek wnioskodawcy stanowi dom o powierzchni 180 m², nieruchomość rolna o powierzchni 4 ha, budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą o powierzchni 48 m², samochód osobowy marki Toyota Avensis. Skarżący dodał, że nie posiada zgromadzonych oszczędności. Oświadczył także, że wydatki miesięczne związane z utrzymaniem rodziny to: światło - 2.273,77 zł (kwartalnie); opłata za wodę - 262,81 zł; opieka lekarska - 1.200 zł; wyżywienie, środki czystości i ubrania - 1.000 zł na osobę oraz koszty eksploatacji posiadanego samochodu osobowego marki Toyota Avensis rok prod. 2006 - 2.000 zł. Skarżący nie prowadzi rolniczej działalności produkcyjnej na posiadanej nieruchomości rolnej, nie otrzymał również dopłat unijnych do tej nieruchomości. Do akt sprawy skarżący dołączył: zestawienie obrotów za okres czerwiec - sierpień 2011 r.; zeznanie o wysokości dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2010; faktury i rachunki z gaz, energię elektryczną, telefon, wodę; ewidencję środków trwałych prowadzonej firmy; wyciąg z rachunku bankowego za okres 1 czerwca - 31 sierpnia 2011 r. Powołując przesłanki przyznania prawa pomocy z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.) jak i wskazując na wyjątkowość instytucji prawa pomocy w świetle ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę Sąd pierwszej instancji uznał, że analiza okoliczności przedstawionych we wniosku wraz z dokumentacją i oświadczeniami strony zgromadzonymi w aktach sprawy nie daje podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odnosząc się do wyników finansowych prowadzonej przez wnioskodawcę działalności Sąd zwrócił uwagę, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien w procedurze planowania wydatków uwzględniać również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. W ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej wliczony jest obowiązek ponoszenia kosztów postępowań sądowych. Oceny tej nie może zmienić okoliczność, że okresowo strona uzyskuje stratę. Strata w zakresie prowadzonej działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych w firmie. Dołączona do akt sprawy dokumentacja wskazuje, że skarżący uzyskał okresowo stratę, jednakże w okresie do końca sierpnia 2011 r. wykazał już dochód w łącznej wysokości 145.052,79 zł, przy uzyskanym przychodzie 1.941.483,60 zł (zob. narastające od początku 2011 r. zestawienia obrotów z czerwca, lipca i sierpnia 2011 r.). Analiza przedłożonych wyciągów z rachunku bankowego wskazuje ponadto, że na dzień 31 sierpnia 2011 r. skarżący dysponował kwotą 141.021,20 zł. Obraz sytuacji finansowej skarżącego uzupełnia wykaz środków trwałych prowadzonej działalności o wartości przekraczającej 400.000 zł, w tym łatwo zbywalne przedmioty w postaci środków transportu o wartości przeszło 100.000 zł (zob. ewidencja środków trwałych firmy skarżącego). Zdaniem Sądu znaczne przychody uzyskiwane przez skarżącego oraz znajdujące się w jego dyspozycji fundusze zgromadzone na koncie bankowym pozwalają poczynić oszczędności z przeznaczeniem na pokrycie kosztów sądowych, które na tym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Zaznaczono nadto, że środki trwałe przedsiębiorstwa skarżącego wielokrotnie przekraczają wysokość ustalonych na obecnym etapie kosztów sądowych we wszystkich sprawach skarżącego zawisłych przez WSA w Białymstoku (4 sprawy, w których skarżący jest zobowiązany do poniesienia obecnie łącznie kwoty 2.918 zł tytułem wpisów sądowych). Zdaniem Sądu skarżący nie wykazał, że znajduje się w wyjątkowej sytuacji materialnej, która obiektywnie uniemożliwia zgromadzenie środków potrzebnych na uiszczenie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść rozstrzygnięcia oraz błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że nie posiada wolnych środków finansowych na opłacenie wpisu sądowego od skargi z uwagi na to, że nie posiada oszczędności, a środki finansowe zaangażowane są w obrocie związanym z działalnością jego firmy. Ponownie wskazano, że uzyskany przez skarżącego dochód został zaangażowany w prowadzoną działalność gospodarczą oraz przeznaczony na utrzymanie rodziny. Strona podkreśliła brak wolnych środków i jakichkolwiek oszczędności, które umożliwiłyby opłacenie należności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika przy tym, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca w przedmiotowej sprawie nie wykazał – jak wymaga tego przepis – że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Przede wszystkim zwrócić uwagę należy na to, że nie znajduje uzasadnienia w przepisach stanowisko, które zdaje się prezentować skarżący, tj. że prawo pomocy przysługuje stronie wtedy, gdy nie dysponuje ona "wolnymi" środkami finansowymi. Wbrew mniemaniu strony nie stanowi spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. sytuacja, w której skarżący najpierw rozdysponowywuje posiadanymi środkami np. angażując je w prowadzoną działalność gospodarczą, a dopiero później, z ewentualnych "pozostałych" środków uiszcza wpis sądowy. Art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi o niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że strona powinna podjąć wszelkie wysiłki w celu zgromadzenia środków do sfinansowania swojego udziału w postępowaniu w zakresie wykraczającym ponad granice wskazanego w przepisie utrzymania koniecznego. Bliżej niesprecyzowane angażowanie środków w prowadzoną działalność gospodarczą nie może zostać uznane za usprawiedliwiające obciążenie ogółu obywateli kosztami sprawy wszczętej przez skarżącego. Zwrócić uwagę należy również na to, że z zasad rozliczania dochodów uzyskiwanych w związku prowadzoną działalnością gospodarczą wynika, że wynik gospodarczy tej działalności (dochód/strata) jest rezultatem wielkości składających się na przychód i odliczanych od tego przychodu tzw. kosztów uzyskania przychodów. Do tej kategorii niewątpliwie zaliczają się stałe koszty związane z prowadzeniem działalności jak i podkreślana przez stronę okoliczność poczynienia znacznych wydatków na zakup materiałów do produkcji. Skoro takie wydatki są uwzględniane w ramach ustalania, czy działalność skarżącego przynosi stratę czy zysk, niezasadne jest ponowne uwzględnianie ich w ramach wydatków ponoszonych przez skarżącego z już uzyskanego dochodu. Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że na spełnianie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie wskazują też takie okoliczności jak: uzyskanie przez skarżącego w 2010 r. dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 287.734,32 zł, przy przychodzie w wysokości 3.352.426,53 zł (nawet po odliczeniu straty z 2009 r. dochód skarżącego wyniósł ok. 186.694 zł, co stanowi dochód miesięczny w wysokości ponad 15.500 zł); przedstawione rachunki za energię elektryczną i telefon dotyczą działalności gospodarczej skarżącego (co wynika z określenia na rachunkach nabywcy tych usług), stąd - jako rozliczane w ramach kosztów uzyskania przychodów - pozostają bez wpływu na ocenę wysokości wydatków ponoszonych z uzyskanego dochodu; przedstawione wyciągi z firmowego rachunku bankowego świadczą o tym, że salda końcowe za poszczególne miesiące oscylują od 32.996,07 zł (za czerwiec 2011 r.) do 141.021,20 zł za (sierpień 2011 r.), co świadczy o dysponowaniu przez skarżącego znacznymi i łatwo dostępnymi środkami pieniężnymi, w tym w okresie, w którym jego działalność przynosiła stratę (np. w maju 2011 r. saldo końcowe wyniosło ponad 90.633,25 zł – k. 75 akt WSA). Przy tak znacznych zasobach finansowych nie jest czytelne, dlaczego wnioskodawca nie ma żadnych oszczędności, nie zostały bowiem wskazane (i wykazane) wydatki o wadze i wysokości uniemożliwiającej wygospodarowanie środków niezbędnych do uiszczenia wpisów sądowych należnych we wszczętych przez skarżącego sprawach (łącznie 2.918 zł). Skoro to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania spełniania przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., ogólnikowe powołanie się na brak "wolnych środków" i oszczędności nie może być uznane za wystarczające do stwierdzenia, że przesłanki przyznania prawa pomocy zostały spełnione. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dane przedstawione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy wskazują na to, że kwota należna z tytułu wpisów od wszystkich złożonych obecnie przez wnioskodawcę skarg, czyli 2.918 zł, nie przekracza możliwości finansowych skarżącego, a nawet możliwa jest do zaoszczędzenia bez szczególnego ograniczenia ponoszonych przez skarżącego przeciętnie wydatków. W ocenie Sądu z przedłożonych przez skarżącego dokumentów nie wynika, by uiszczenie wpisów we wskazanej wysokości nie było możliwe bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Podkreślić należy przy tym, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie, przy czym strona nie odniosła się do żadnych z argumentów powołanych przez Sąd pierwszej instancji jako przemawiających przeciwko przyznaniu jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z tym nie sposób w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać, by ogół przedstawionych przez skarżącego okoliczności świadczył o tym, by konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiła dla skarżącego barierę w dostępie do sądu. Stan majątkowy skarżącego, a w szczególności uzyskiwane dochody w zestawieniu z wysokością wskazanych ponoszonych wydatków, prowadzi do wniosku, że nie zostało wykazane, by strona nie mogła ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W konsekwencji słusznie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji. ----------------------- 6