II SA/Łd 687/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 października 2011 r. sprawy ze skargi Z. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji - uchyla zaskarżoną decyzję. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił Z. R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu swej decyzji organ wskazał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji, zaś wnioskodawca nie przedstawił w określony przez organ terminie dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji Z. R. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy domagając się przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzją z dnia [...] Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) utrzymał w mocy w/w własną decyzję z dnia [...]. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik Urzędu, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki w przypadku wnioskodawcy nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż wnioskodawca wraz z rodziną został wysiedlony z miejscowości S. do miejscowości B., na potwierdzenie swych oświadczeń wnioskodawca przedstawił oświadczenia świadków o skierowaniu wnioskodawcy wraz z rodziną do pracy przymusowej u niemieckiego gospodarza, jednakże w ocenie organu strona nie przedłożyła dowodów na okoliczność wykonywania owej pracy. W ocenie organu zmiana miejsca zamieszkania rodziny spowodowana była wysiedleniem z miejscowości S. i zajęciem jej terenów pod poligon wojskowy, a nie skierowaniem do pracy przymusowej w miejscowości B., nadto strona przez cały okres pobytu na wysiedleniu pozostawała w bezpośrednim kontakcie z rodziną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi Z. R. wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji zarzucając błędne przyjęcie, ze wywiezienie wraz z rodzicami do miejscowości S. nie miało charakteru represji związanej z przymusową pracą lecz miało charakter wysiedlenia w sytuacji gdy wysiedlenie było czynnością poprzedzającą fakt wywiezienia na roboty przymusowe. W odpowiedzi na skargę Kierownik urzędu do Spraw Kombatantów wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływaną jako p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialno prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowi przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31.maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1.września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17.września 1939 roku do dnia 5.lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Zatem wniosek o świadczenie pieniężne w trybie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym winien być poddany ocenie w świetle tych kryteriów. Podkreślenia wymaga, że Trybunał w uzasadnieniu wskazuje przykładowo przesłanki pozwalające na uznanie przymusowego wysiedlenia w granicach Rzeczypospolitej Polskiej tza deportację w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wykładnia przepisu art. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym z uwzględnieniem wyroku TK i zawartych w jego uzasadnieniu wywodów prawnych prowadzi do wniosku, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W rozpoznawanej sprawie organ tych reguł nie zachował. Organ przywołuje w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji szereg orzeczeń sądów administracyjnych dla uzasadnienia tezy, że nie doszło do zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem skarżącego, że przeniesienie o kilkanaście kilometrów nie nosi znamion deportacji. Brak jednak refleksji, czy i w jakim zakresie tezy te odpowiadają stanowi faktycznemu sprawy. Z dowodów przedstawionych przez Z.R. wynika, że wraz z rodziną został on przymusowo wysiedlony z rodzinnej miejscowości S., przeznaczonej na poligon do miejscowości B., położonej w innej gminie. Taki stan faktyczny odpowiada pojęciu deportacji, które to słowo wszak oznacza przymusowe wysiedlenie, wywiezienie. Przy czym skarżący nie podawał wprawdzie odległości dzielącej obie wsie, ale organ załączył do akt kopię mapki, z której zdaje się wynikać, że odległość ta wynosi około 18 kilometrów. W tej sytuacji nieuprawniony jest wniosek, że "strona wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania". Skarżący przedstawił również dowód z zeznań dwojga świadków – T. G. i J. G.- którzy potwierdzili fakt wykonywania przez Z. R. pracy przymusowej. Organ odnotowuje fakt złożenia tych zeznań, ale nie dokonując żadnej ich oceny kategorycznie stwierdza, że skarżący nie udowodnił faktu przymusowej pracy. Jest to jaskrawe naruszenie zasad wynikających z powoływanych wyżej przepisów art. 77 §1 i 80 k.p.a. Nie sposób podzielić również oceny, że praca skarżącego nie nosiła cech znacznej uciążliwości. Organ nie poczynił żadnych szczegółowych ustaleń, na czym ta praca polegała. Świadkowie i skarżący złożyli wprawdzie dość lakoniczne zeznania, ale nie ma podstaw, aby uznać pracę wykonywaną w warunkach przymusu za nieuciążliwą. Organ nie wykorzystał zaś przysługujących mu uprawnień dowodowych, aby tę kwestię wyjaśnić w sposób nie budzący wątpliwości. Organ nie uwzględnił również, że skarżący urodził się 9 grudnia 1935 roku, w czasie deportacji (październik 1941) miał niespełna sześć lat. Każda praca jest dla dziecka w tym, wieku ogromną dotkliwością, nawet jeśli oznacza rozłąkę z rodziną jedynie w ciągu dnia. Zmuszanie sześciolatka do pracy jest pozbawieniem go dzieciństwa, przynależnego mu z wieku prawa do zabawy i do nauki. Z całą pewnością uprawnia do wniosku, że stanowi to represję i nadmierną uciążliwość dla każdego dziecka w tym wieku. Odmienny wniosek organu i w tym zakresie nie zasługuje na aprobatę. Reasumując - organ naruszył wynikającą z art. 77 §1 i 80 k.p.a. zasadę wszechstronnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów przekroczył też granice swobodnej oceny materiału dowodowego, dokonał też błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...) co miało wpływ na treść rozstrzygnięcia. Z uwagi na powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni zmianę prawa materialnego - nowe brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym. Zgodnie z art. 1. ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z dnia 5 kwietnia 2011 r.), w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.1)) wprowadza się następujące zmiany: 1) w art. 2 w pkt 2 wprowadzenie do wyliczenia otrzymuje brzmienie: "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:" Ustawa została opublikowana w dniu 5 kwietnia 2011 roku, weszła w życie w terminie 14 dni od dnia ogłoszenia. Uprawniony jest wniosek, że nowego brzmienia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wynika całkowite zrównanie deportacji do pracy przymusowej niezależnie od miejsca deportacji oraz niezależnie od jakichkolwiek dodatkowych przesłanek. Wydaje się zatem celowe rozważenie, na ile aktualne w nowym stanie pranym pozostają dodatkowe kryteria represji, jakim poddawane były osoby wysiedlane przymusowo na terytorium RP, do których odwołuje się w swym wyroku Trybunał Konstytucyjny. Zwłaszcza, że na podstawie dotychczasowego brzmienia przepisu przy badaniu przesłanek do wskazanego świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji poza granice II RP nie badano żadnych dodatkowych, niewymienionych wprost w ustawie okoliczności, które wpływałyby na to uprawnienie – jak wywiezienia z rodziną lub bez, warunków egzystencji, rodzajów wykonywanej pracy itp. Wskazywane w uzasadnieniu wyroku TK dodatkowe kryteria służyły zaś wykazaniu, że deportacja w kraju nosiła także cechy represji, nadmiernej uciążliwości. Trybunał wskazał, że także osoby deportowane w granicach II RP doznawały równie dotkliwej represji, jak osoby kierowane do pracy przymusowej do innych krajów. Zrównanie uprawnień osób deportowanych niezależnie od miejsca przeznaczenia wydaje się czynić zbędnym wykazywanie dodatkowych elementów represyjności tej sytuacji. Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji. m.o.